TS. Võ Quang Phát | Thu hẹp khoảng cách giữa đào tạo thiết kế và thực tiễn nghề nghiệp

6 tháng 8, 2026

Khi ngành thiết kế tại Việt Nam ngày càng cạnh tranh và chịu áp lực thị trường rõ rệt, khoảng cách giữa giảng đường và thực tiễn nghề nghiệp không còn là vấn đề lý thuyết, mà là trải nghiệm trực tiếp của nhiều sinh viên sau khi tốt nghiệp. Dưới góc nhìn của TS. Võ Quang Phát, thách thức lớn nhất không nằm ở thiếu sáng tạo, mà ở sự chênh lệch về tư duy thực tế, nhịp độ làm việc và khả năng thích ứng với môi trường chuyên nghiệp.

Khác biệt lớn nhất nằm ở tư duy và áp lực thực tế
Theo TS. Võ Quang Phát, sự khác biệt rõ rệt nhất giữa môi trường học thuật và môi trường nghề nghiệp không phải là kỹ năng vẽ hay sử dụng phần mềm, mà là cách đặt vấn đề. Trong nhà trường, sinh viên được khuyến khích phát triển ý tưởng bay bổng, nuôi dưỡng cái tôi nghệ sĩ và tìm kiếm dấu ấn cá nhân. Đồ án có thể kéo dài nhiều tháng, cho phép thử nghiệm, chỉnh sửa và đào sâu ý tưởng.

Tuy nhiên, khi bước vào doanh nghiệp, câu hỏi đầu tiên không còn là “ý tưởng này có đẹp không” mà là “có bán được không, có phù hợp ngân sách không, có khả thi không”. Nhiều sinh viên có đồ án xuất sắc nhưng khi áp dụng vào thực tế lại thiếu tính khả thi: chi phí sản xuất cao, vật liệu khó tìm, hoặc giải pháp thiết kế chưa tính đến quy trình gia công và thị hiếu khách hàng.
Khoảng cách công nghệ cũng tạo nên thách thức.
Trường học cung cấp nền tảng tương đối vững, nhưng phần mềm, thiết bị và quy trình sản xuất ngoài thị trường thay đổi nhanh hơn. Sinh viên có thể giỏi thao tác trên máy tính, nhưng khi triển khai thực tế lại gặp lỗi về màu sắc, vật liệu hoặc cấu trúc.
Áp lực thời gian là một khác biệt lớn. Trong trường, sinh viên làm việc độc lập với tiến độ linh hoạt; ngoài đời, deadline có thể tính bằng ngày hoặc giờ, khách hàng thay đổi yêu cầu liên tục, làm việc nhóm và thuyết trình trước cấp quản lý trở thành điều bắt buộc. Theo TS. Võ Quang Phát, nhiều sinh viên giỏi chuyên môn nhưng thiếu kỹ năng giao tiếp hoặc chưa quen áp lực nên giai đoạn đầu đi làm thường rất khó khăn.

Để thu hẹp khoảng cách, ông cho rằng cần “làm thật” thay vì đào tạo hình thức: đưa dự án doanh nghiệp vào lớp học, xây dựng mô hình xưởng thiết kế trong trường như một công ty thu nhỏ, tổ chức học kỳ doanh nghiệp bắt buộc và đánh giá nghiêm túc. Đặc biệt, tại Huế, lợi thế văn hóa là nguồn tài nguyên lớn. Việc chuyển hóa hoa văn cung đình, thơ ca, kiến trúc truyền thống thành thiết kế đương đại có thể giúp sinh viên tạo bản sắc riêng trên thị trường.

TS. Võ Quang Phát hiện là Phó Hiệu trưởng phụ trách Trường Đại học Nghệ thuật, Đại học Huế. Ông là Tiến sĩ Nghệ thuật chuyên ngành Nghiên cứu và Sáng tạo trong Mỹ thuật và Mỹ thuật Ứng dụng, chuyên sâu về Thiết kế Đồ họa, được đào tạo tại Việt Nam và Thái Lan. Hoạt động sáng tạo từ năm 2009, ông đã đạt nhiều giải thưởng tại các triển lãm nghệ thuật các cấp, với các tác phẩm tập trung khai thác đề tài văn hóa – xã hội và lịch sử, kết hợp giữa nghiên cứu hàn lâm và thực hành nghệ thuật ứng dụng.

Cân bằng sáng tạo, kỹ thuật và ý thức xã hội
Theo TS. Võ Quang Phát, một chương trình đào tạo thiết kế hiệu quả cần đặt sáng tạo, kỹ thuật và ý thức xã hội trong mối quan hệ bổ trợ lẫn nhau. Tuy nhiên, sự cân bằng này không nên hiểu theo nghĩa chia đều tuyệt đối, mà phải linh hoạt theo từng giai đoạn đào tạo và định hướng phát triển của người học.

Sáng tạo không đơn thuần là vẽ đẹp hay tạo ra hình thức bắt mắt. Cốt lõi của sáng tạo là khả năng giải quyết vấn đề một cách thông minh, có lập luận và có dấu ấn riêng. Sinh viên cần được rèn luyện thói quen bắt đầu từ việc tìm hiểu nhu cầu thực tế của người dùng, bối cảnh sử dụng và mục tiêu truyền thông, thay vì chỉ tập trung vào yếu tố thị giác.

Trong điều kiện của Huế, nơi có bề dày văn hóa và di sản đặc biệt, việc khai thác hoa văn cung đình, kiến trúc cổ, thơ ca hay chất liệu bản địa có thể trở thành nguồn cảm hứng lớn. Tuy nhiên, điều quan trọng không phải là sao chép, mà là biết hiện đại hóa một cách tinh tế để tạo nên thiết kế vừa đương đại, vừa mang bản sắc.

Kỹ thuật chính là cầu nối để ý tưởng được hiện thực hóa. Một chương trình đào tạo tốt không thể chỉ dừng lại ở việc dạy phần mềm. Sinh viên cần hiểu quy trình in ấn, tính chất vật liệu, công nghệ sản xuất và những giới hạn thực tế của thị trường. Khi hiểu rõ những yếu tố này, người thiết kế sẽ đưa ra quyết định phù hợp hơn, tránh tình trạng ý tưởng đẹp nhưng không khả thi.

Trong bối cảnh AI, công nghệ số và các công cụ sáng tạo mới phát triển nhanh chóng, chương trình đào tạo cũng cần cập nhật kịp thời để sinh viên không bị tụt lại phía sau.

Ý thức xã hội là yếu tố giúp nâng tầm giá trị của thiết kế. Một sản phẩm có thể đẹp và bán được, nhưng nếu gây lãng phí tài nguyên, tạo thêm rác thải hoặc vi phạm bản quyền thì khó có thể xem là thành công lâu dài. Thiết kế hôm nay cần hướng đến sự cân bằng giữa hiệu quả kinh tế và trách nhiệm với môi trường, cộng đồng và văn hóa địa phương. Theo TS. Võ Quang Phát, khi sinh viên ý thức được điều này từ sớm, họ sẽ hình thành tư duy nghề nghiệp bền vững hơn.

Giải thưởng và triển lãm như phép thử nghề nghiệp
Theo TS. Võ Quang Phát, các giải thưởng, triển lãm và hoạt động nghề nghiệp giữ vai trò như một “phép thử” quan trọng đối với sinh viên thiết kế. Điểm số trong trường chủ yếu phản ánh đánh giá học thuật của giảng viên; trong khi đó, việc tác phẩm được chọn trưng bày, đạt giải hoặc nhận được sự quan tâm từ doanh nghiệp mới cho thấy mức độ cạnh tranh thực tế trên thị trường.

Quá trình tham gia cuộc thi hay triển lãm cũng buộc sinh viên bước ra khỏi vùng an toàn. Họ phải chuẩn bị hồ sơ chuyên nghiệp, thuyết trình trước hội đồng, trả lời những câu hỏi phản biện và chấp nhận cả những góp ý thẳng thắn. Những trải nghiệm này rèn luyện kỹ năng mềm một cách tự nhiên: giao tiếp, thuyết phục, làm việc nhóm và quản lý áp lực. Đây là những năng lực rất khó hình thành nếu chỉ học trong lớp.

Quan trọng hơn, các hoạt động nghề nghiệp mở ra cơ hội kết nối thực tế. Sinh viên có thể gặp gỡ nhà tuyển dụng, các nhà thiết kế đang hành nghề, hiểu rõ hơn thị trường đang cần gì và vị trí của mình ở đâu.

Nhiều trường hợp, chỉ sau một vài lần tham gia dự án cộng đồng hoặc triển lãm, sinh viên đã thay đổi rõ rệt trong tư duy: bớt thiên về cảm tính nghệ sĩ, thực tế và chủ động hơn trong việc hoàn thiện kỹ năng.

Theo TS. Võ Quang Phát, khoảng cách giữa giảng đường và thị trường là điều có thật. Tuy nhiên, nếu chương trình đào tạo gắn chặt với thực hành, tăng cường cọ xát nghề nghiệp và sinh viên chủ động tham gia các sân chơi chuyên môn, khoảng cách đó hoàn toàn có thể được rút ngắn một cách đáng kể.