Điểm chạm của Thiết kế, Sáng tạo & Kiến tạo Không gian
TS. Nguyễn Thị Ngọc Quyên | Đào tạo thiết kế Việt Nam: Từ kỹ năng sáng tạo đến năng lực tạo giá trị cho kinh tế - xã hội
1 tháng 7, 2026
Trong bối cảnh nền kinh tế tri thức và tiến trình chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, vai trò của nhà thiết kế Việt Nam trong chuỗi giá trị sản xuất toàn cầu đang được tái định nghĩa. Theo TS. Nguyễn Thị Ngọc Quyên, thiết kế ngày nay không còn chỉ là hoạt động tạo hình hay hoàn thiện thẩm mỹ sản phẩm, mà ngày càng trở thành một động lực chiến lược, góp phần tạo ra giá trị gia tăng cho sản phẩm, dịch vụ và các giải pháp phát triển bền vững.
Trước yêu cầu đó, đào tạo thiết kế tại Việt Nam không thể tiếp tục dừng lại ở việc truyền thụ kỹ năng nghề, mà cần chuyển dịch sang việc kiến tạo năng lực sáng tạo ứng dụng, gắn với tư duy hệ thống, công nghệ và trách nhiệm xã hội.
Từ kỹ năng nghề nghiệp đến năng lực sáng tạo ứng dụng
Trong nhiều năm, mô hình đào tạo thiết kế truyền thống tại Việt Nam vận hành chủ yếu theo logic của giáo dục nghề nghiệp, tập trung đánh giá năng lực người học thông qua mức độ thành thạo công cụ, kỹ xảo tay nghề và tính thẩm mỹ của sản phẩm đầu ra. Cách tiếp cận này từng phù hợp trong bối cảnh nền kinh tế sản xuất dựa nhiều vào lao động thủ công và kỹ năng cá nhân.
Tuy nhiên, khi trí tuệ nhân tạo và tự động hóa ngày càng thay thế các tác vụ kỹ thuật mang tính lặp lại, “kỹ năng nghề” thuần túy không còn đủ để định vị vai trò của nhà thiết kế trong hệ sinh thái sản xuất và dịch vụ hiện đại. TS. Nguyễn Thị Ngọc Quyên cho rằng giá trị cốt lõi của thiết kế ngày nay nằm ở khả năng tư duy, phân tích và giải quyết các vấn đề phức hợp, thay vì chỉ dừng lại ở năng lực vận hành công cụ.
Giáo dục thiết kế ở bậc đại học và sau đại học vì vậy cần được định hướng rõ ràng hơn vào việc hình thành năng lực tổng hợp (integrated competency), với ba trụ cột then chốt.
Thứ nhất là năng lực tư duy phản biện và giải quyết vấn đề. Nhà thiết kế cần được đào tạo để xác định đúng vấn đề, phân tích bối cảnh sử dụng, hành vi người dùng và điều kiện xã hội, từ đó đề xuất giải pháp thông qua ngôn ngữ thị giác, tương tác và trải nghiệm. Thiết kế không còn là hoạt động trang trí hình thức, mà là một quá trình can thiệp có chủ đích nhằm cải thiện chất lượng sống và hiệu quả sử dụng.
Thứ hai là năng lực thích ứng và làm chủ công nghệ. Mục tiêu của đào tạo không phải chạy theo từng công nghệ mới xuất hiện, mà là hình thành tư duy nền tảng giúp người học có khả năng tiếp cận, đánh giá và ứng dụng các nền tảng công nghệ – từ vật liệu tiên tiến, dữ liệu lớn đến trí tuệ nhân tạo – một cách chủ động và có phê phán trong quá trình sáng tạo.
TS. Nguyễn Thị Ngọc Quyên hiện là Trưởng khoa Kiến trúc & Mỹ thuật – Trường Đại học Công nghệ TP.HCM (HUTECH). Với nền tảng học thuật vững chắc cùng nhiều năm kinh nghiệm trong đào tạo và nghiên cứu, cô theo đuổi định hướng giáo dục thiết kế gắn với thực tiễn nghề nghiệp, trách nhiệm xã hội và bối cảnh văn hóa đương đại. Các quan điểm của cô tập trung vào việc chuyển hóa đào tạo thiết kế từ rèn luyện kỹ năng đơn lẻ sang hình thành năng lực sáng tạo ứng dụng, góp phần tạo giá trị bền vững cho kinh tế – xã hội.
Thứ ba là năng lực sáng tạo gắn với trách nhiệm xã hội. Khi Việt Nam ngày càng tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu, các chuẩn mực như thiết kế bền vững, thiết kế vị nhân sinh và thiết kế có ý thức văn hóa không còn là lựa chọn mang tính khuyến nghị, mà đã trở thành điều kiện cần để sản phẩm và dịch vụ sáng tạo có thể hội nhập và cạnh tranh quốc tế.
“Đào tạo thiết kế không phải là quá trình truyền thụ kỹ năng vận hành công cụ, mà là việc hệ thống hóa năng lực tư duy chiến lược và hình thành ý thức trách nhiệm đối với xã hội.” - TS. Nguyễn Thị Ngọc Quyên
Hệ sinh thái kết nối và vai trò của hiệp hội nghề nghiệp trong đào tạo
Một trong những hạn chế mang tính cấu trúc của giáo dục thiết kế Việt Nam hiện nay là khoảng cách giữa môi trường đào tạo học thuật và thực tiễn nghề nghiệp. Trong khi nhà trường tập trung vào việc trang bị nền tảng tư duy và kỹ năng cơ bản, môi trường làm nghề lại đòi hỏi khả năng vận hành trong những hệ thống phức hợp, nơi các yếu tố như quy trình làm việc, thời gian, chi phí, phối hợp liên ngành và trách nhiệm xã hội luôn song hành. Chính sự khác biệt này khiến nhiều sinh viên sau khi tốt nghiệp phải trải qua một giai đoạn “chuyển tiếp” kéo dài, trước khi có thể làm việc hiệu quả và tự tin trong bối cảnh nghề nghiệp thực tế.
Theo TS. Nguyễn Thị Ngọc Quyên, khoảng trống này không thể chỉ được giải quyết bằng việc điều chỉnh chương trình học nội bộ của các trường đại học, mà cần đến sự tham gia của một hệ sinh thái rộng hơn, trong đó các tổ chức nghề nghiệp đóng vai trò cầu nối quan trọng. Trong bối cảnh đó, vai trò của Hiệp hội Thiết kế Thành phố Hồ Chí Minh (VDAS) ngày càng trở nên rõ nét và có ý nghĩa chiến lược đối với đào tạo thiết kế tại Việt Nam.
Các hoạt động của VDAS, bao gồm Giải thưởng Thiết kế VMARK và Tuần lễ Thiết kế Việt Nam, không chỉ dừng lại ở vai trò sự kiện ngành mang tính tôn vinh hay kết nối cộng đồng, mà còn mở rộng không gian đào tạo ra ngoài khuôn khổ giảng đường. Đây là những nền tảng nơi các tiêu chuẩn nghề nghiệp, thực tiễn ứng dụng và xu hướng phát triển của ngành được trình diễn, đối thoại và cập nhật liên tục thông qua các dự án cụ thể, các case study thực tế và sự tham gia trực tiếp của các nhà thiết kế, doanh nghiệp và nhà quản lý.
Việc sinh viên và giảng viên tham gia vào các hoạt động của Hiệp hội cho phép họ tiếp cận trực tiếp với “ngôn ngữ” của thị trường: từ yêu cầu của khách hàng, quy trình triển khai dự án, đến những tiêu chí đánh giá chất lượng thiết kế trong bối cảnh kinh tế – xã hội đương đại. Qua đó, thiết kế không còn được nhìn nhận như một sản phẩm mang tính học thuật thuần túy, mà trở thành một hoạt động nghề nghiệp có tác động thực tiễn rõ ràng, gắn với sản xuất, dịch vụ và đời sống cộng đồng.
Ở chiều ngược lại, các giải thưởng và hoạt động chuyên môn của Hiệp hội cũng đóng vai trò như những “thước đo mềm” phản ánh chất lượng sáng tạo, tính ứng dụng và trách nhiệm xã hội của thiết kế trong bối cảnh thực tế. Những chuẩn mực này giúp các cơ sở đào tạo có thêm cơ sở tham chiếu để hiệu chỉnh chương trình, phương pháp giảng dạy và tiêu chí đánh giá, nhằm tiệm cận hơn với nhu cầu của thị trường lao động và chuỗi giá trị ngành.
Mô hình liên kết Nhà trường – Hiệp hội – Doanh nghiệp vì vậy tạo ra một vòng phản hồi tích cực và bền vững. Tri thức học thuật được kiểm chứng thông qua thực tiễn nghề nghiệp, trong khi thực tiễn trở thành nguồn dữ liệu sống động cho nghiên cứu, giảng dạy và đổi mới đào tạo. Theo TS. Nguyễn Thị Ngọc Quyên, đây chính là nền tảng quan trọng để đào tạo thiết kế Việt Nam chuyển dịch từ việc hình thành kỹ năng cá nhân sang phát triển năng lực tạo giá trị cho kinh tế – xã hội trong dài hạn.
