Họa sĩ Lê Huy Văn | Lối ra nào cho thủ công mỹ nghệ Việt Nam trong cơ chế thị trường?

4 tháng 7, 2026

Theo Họa sĩ Lê Huy Văn, để thủ công mỹ nghệ Việt Nam phát triển bền vững trong cơ chế thị trường, điều quan trọng không chỉ nằm ở việc gìn giữ kỹ thuật truyền thống mà còn ở khả năng đổi mới tư duy thiết kế, nâng cao trình độ thẩm mỹ của công chúng và xây dựng cơ chế bảo vệ sáng tạo. Đây không phải là bài toán có thể giải quyết trong ngày một ngày hai, mà là một quá trình lâu dài, liên quan chặt chẽ đến giáo dục, thị trường và năng lực định hình bản sắc văn hóa của toàn xã hội.

Thiết kế phải trở thành cầu nối giữa truyền thống và đời sống hiện đại
Theo Họa sĩ Lê Huy Văn, một trong những vấn đề lớn của thủ công mỹ nghệ Việt Nam hiện nay là khoảng cách giữa kỹ năng chế tác truyền thống và tư duy thiết kế đương đại. Nhiều làng nghề sở hữu kỹ thuật tinh xảo, vật liệu đặc trưng và vốn văn hóa phong phú, nhưng sản phẩm vẫn gặp khó trong việc thích ứng với nhu cầu sử dụng mới, xây dựng ngôn ngữ thẩm mỹ riêng hoặc tiếp cận những thị trường có yêu cầu cao hơn về chất lượng và bản sắc.
Ông cho rằng các trường đào tạo chuyên ngành mỹ thuật công nghiệp cần phát huy mạnh mẽ hơn vai trò của mình trong quá trình này. Giáo dục thiết kế không nên chỉ dừng ở việc cung cấp kỹ năng tạo hình hay hoàn thiện sản phẩm, mà cần giúp người học hiểu sâu hơn về văn hóa dân tộc, đặc tính vật liệu, nhu cầu của người dùng và khả năng phát triển sản phẩm trong bối cảnh thị trường hiện đại. Khi tri thức thiết kế mới được đặt trên nền tảng văn hóa bản địa, sản phẩm thủ công mới có thể vừa giữ được cốt lõi truyền thống, vừa phù hợp với đời sống hôm nay.
Bên cạnh đó, Họa sĩ Lê Huy Văn nhấn mạnh sự cần thiết của việc tạo điều kiện cho thế hệ trẻ tại các làng nghề như Bát Tràng, Phú Vinh và nhiều địa phương khác tiếp cận với giáo dục thiết kế bài bản trong và ngoài nước. Đây là lực lượng có khả năng kế thừa kỹ thuật của cha ông, đồng thời mang đến cách nhìn mới về sản phẩm, thương hiệu và thị trường. Nếu được trang bị đầy đủ kiến thức, họ không chỉ tiếp tục làm nghề mà còn có thể đưa nghề truyền thống bước sang một giai đoạn phát triển mới, chủ động hơn và có khả năng cạnh tranh cao hơn.
Theo ông, nâng cao hàm lượng thiết kế không đồng nghĩa với việc phủ nhận truyền thống hay thay thế hoàn toàn phương thức sản xuất cũ. Ngược lại, thiết kế cần đóng vai trò như một cầu nối, giúp những giá trị đã có được chuyển hóa thành sản phẩm phù hợp hơn với nhu cầu hiện đại. Một sản phẩm thủ công chỉ thực sự có sức sống khi vừa phản ánh được kỹ năng, văn hóa của nơi nó được tạo ra, vừa có khả năng hiện diện tự nhiên trong đời sống đương đại.

Họa sĩ Lê Huy Văn là nguyên Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp, cựu sinh viên ngành Thiết kế Công nghiệp tại Burg Giebichenstein Kunsthochschule Halle và là một trong những giảng viên kỳ cựu có nhiều đóng góp cho sự phát triển của ngành design Việt Nam. Ông là tác giả của nhiều giáo trình chuyên ngành quan trọng như Cơ sở tạo hình mặt phẳng, Cơ sở phương pháp luận design và Lịch sử design, đồng thời có nhiều tác phẩm thiết kế ứng dụng đạt giải thưởng trong và ngoài nước. Trong suốt nhiều thập niên giảng dạy, nghiên cứu và sáng tác, ông luôn dành nhiều tâm huyết cho việc đào tạo các thế hệ nhà thiết kế có nền tảng chuyên môn, tư duy sáng tạo và trách nhiệm với nghệ thuật.

Thị hiếu của người tiêu dùng sẽ quyết định chất lượng thị trường
Ở góc độ thị trường, Họa sĩ Lê Huy Văn cho rằng sự tồn tại của những sản phẩm làm ẩu, lai tạp hoặc thiếu giá trị thẩm mỹ không chỉ xuất phát từ phía người sản xuất. Nó còn phản ánh trực tiếp trình độ thưởng thức và nhu cầu của một bộ phận công chúng. Khi người tiêu dùng vẫn dễ dàng chấp nhận những sản phẩm giá rẻ, hình thức bắt mắt nhưng chất lượng thấp, các cơ sở sản xuất sẽ tiếp tục ưu tiên số lượng và lợi nhuận trước mắt thay vì đầu tư nghiêm túc cho thiết kế.
Theo ông, nhu cầu của đời sống có tác động trực tiếp đến hình thức và chất lượng sản phẩm. Khi thị hiếu chưa được nâng cao, những sản phẩm thiếu chiều sâu vẫn có thể tồn tại bởi chúng đáp ứng được nhu cầu tiêu dùng tức thời. Tuy nhiên, nếu công chúng có khả năng nhận biết rõ hơn đâu là một sản phẩm được thiết kế tốt, đâu là giá trị của vật liệu, kỹ thuật thủ công và thời gian lao động, thị trường sẽ dần hình thành một cơ chế sàng lọc tự nhiên.
Vì vậy, Họa sĩ Lê Huy Văn cho rằng giáo dục thẩm mỹ cho người tiêu dùng cần được xem là một phần không thể tách rời trong quá trình nâng tầm thủ công mỹ nghệ Việt Nam. Giáo dục thẩm mỹ không chỉ diễn ra trong nhà trường mà còn cần được thực hiện thông qua triển lãm, truyền thông, bảo tàng, không gian văn hóa và chính cách sản phẩm được giới thiệu đến công chúng. Khi người tiêu dùng hiểu được giá trị đằng sau một sản phẩm, họ sẽ có xu hướng lựa chọn có trách nhiệm hơn, thay vì chỉ dựa trên mức giá hoặc hình thức bên ngoài.
Thị hiếu của công chúng được nâng cao cũng sẽ tạo áp lực tích cực lên phía sản xuất. Những sản phẩm sao chép, làm qua loa hoặc thiếu bản sắc sẽ dần mất chỗ đứng, trong khi những sản phẩm được đầu tư nghiêm túc về ý tưởng, kỹ thuật và chất lượng sẽ có thêm cơ hội phát triển. Theo Họa sĩ Lê Huy Văn, khi đó người tiêu dùng không còn chỉ là người mua, mà trở thành một mắt xích quan trọng trong việc định hình diện mạo của ngành thủ công mỹ nghệ.

Bảo vệ sáng tạo để nuôi dưỡng động lực phát triển lâu dài
Theo Họa sĩ Lê Huy Văn, một sản phẩm thủ công có giá trị không chỉ được tạo nên từ nguyên liệu và công sức chế tác, mà còn chứa đựng tư duy của người thiết kế và kinh nghiệm của người nghệ nhân. Vì vậy, sở hữu trí tuệ và bản quyền thiết kế cần được nhìn nhận như một nền tảng quan trọng nếu muốn xây dựng một môi trường sáng tạo lành mạnh.
Trong thực tế, tình trạng sao chép mẫu mã, sử dụng ý tưởng thiếu kiểm soát hoặc xem nhẹ quyền tác giả vẫn là một trong những rào cản lớn đối với sự phát triển của ngành. Khi thiết kế không được bảo hộ đúng mức, người sáng tạo khó có thể yên tâm đầu tư thời gian, công sức và chi phí cho việc nghiên cứu sản phẩm mới. Hệ quả là thị trường dễ rơi vào vòng lặp của những mẫu mã quen thuộc, thiếu đột phá và cạnh tranh chủ yếu bằng giá thấp.
Họa sĩ Lê Huy Văn cho rằng chỉ khi tài sản trí tuệ của nhà thiết kế và nghệ nhân được bảo vệ, động lực sáng tạo mới thực sự được khai phóng. Việc bảo vệ bản quyền không chỉ nhằm đảm bảo quyền lợi cho từng cá nhân, mà còn góp phần hình thành một môi trường trong đó ý tưởng mới được tôn trọng và đầu tư đúng mức. Đây cũng là điều kiện để các nhà thiết kế, nghệ nhân, doanh nghiệp và cơ sở đào tạo có thể hợp tác với nhau một cách lâu dài và bình đẳng hơn.
Song song với cơ chế bảo hộ, theo ông, cần có thêm những chính sách khuyến khích sáng tạo, hỗ trợ nghiên cứu sản phẩm và tạo điều kiện để các làng nghề tiếp cận thị trường. Khi người làm nghề có cơ hội thử nghiệm, được ghi nhận và nhận lại giá trị xứng đáng từ công sức của mình, họ sẽ có thêm động lực để tiếp tục phát triển nghề theo hướng chuyên nghiệp và bền vững.
Nâng cao hàm lượng thiết kế vì thế không chỉ là bài toán kinh tế dành cho các làng nghề. Theo Họa sĩ Lê Huy Văn, đó còn là con đường để bồi đắp sức mạnh văn hóa nội sinh, giúp các giá trị truyền thống tiếp tục tồn tại trong đời sống hiện đại mà không bị đóng khung hay hòa tan. Khi đào tạo, giáo dục thẩm mỹ và bảo vệ sáng tạo cùng được thực hiện đồng bộ, thủ công mỹ nghệ Việt Nam mới có thể xây dựng được vị thế rõ ràng hơn trên thị trường trong nước và quốc tế.