ThS. Lê Phương Hiếu | Đào tạo thiết kế trước áp lực thị trường và trí tuệ nhân tạo

Chuyển dịch của đào tạo thiết kế từ kỹ năng sang tư duy
Dưới góc nhìn của một người gắn bó lâu năm với công tác đào tạo thiết kế đồ họa, ThS. Lê Phương Hiếu cho rằng vai trò của đào tạo thiết kế tại Việt Nam đang có sự chuyển dịch rõ rệt trước tác động đồng thời của thị trường sáng tạo và sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo. Nếu trước đây, đào tạo thiết kế chủ yếu tập trung vào mỹ thuật nền tảng và kỹ năng sử dụng công cụ, thì ngày nay mô hình này đã bộc lộ nhiều hạn chế.

Thị trường hiện đại không còn yêu cầu nhà thiết kế chỉ tạo ra sản phẩm đẹp về hình thức, mà đòi hỏi họ tham gia sâu hơn vào các vấn đề thương hiệu, truyền thông và trải nghiệm người dùng. Trong khi đó, AI ngày càng có khả năng hỗ trợ, thậm chí thay thế, nhiều thao tác kỹ thuật trong quá trình thiết kế. Điều này khiến mô hình đào tạo thiên về kỹ năng thao tác không còn phù hợp với thực tiễn phát triển của ngành.

Trước bối cảnh đó, đào tạo thiết kế buộc phải chuyển trọng tâm sang phát triển tư duy. Theo ThS. Lê Phương Hiếu, vai trò của nhà trường không chỉ là dạy sinh viên cách sử dụng công cụ, mà quan trọng hơn là giúp họ hiểu bản chất của vấn đề thiết kế, biết đặt câu hỏi đúng, phân tích bối cảnh và đưa ra giải pháp có ý nghĩa. Tư duy phản biện, khả năng nghiên cứu xã hội – văn hóa và năng lực kể chuyện bằng hình ảnh trở thành những giá trị cốt lõi mà công nghệ khó có thể thay thế.

Trong cách tiếp cận này, AI không bị xem là mối đe dọa, mà là một công cụ hỗ trợ sáng tạo và học tập. Nhà trường cần hướng dẫn sinh viên cách làm việc cùng AI một cách có kiểm soát, từ việc đặt vấn đề, đánh giá kết quả cho đến lựa chọn giải pháp dựa trên tư duy thẩm mỹ, nhân văn và đạo đức nghề nghiệp. Khi đó, sinh viên không bị lệ thuộc vào công nghệ, mà có thể chủ động sử dụng công nghệ như một phương tiện để mở rộng khả năng sáng tạo.

Năng lực cốt lõi của sinh viên thiết kế trong kỷ nguyên AI
Nhìn về giai đoạn 5–10 năm tới, ThS. Lê Phương Hiếu cho rằng sinh viên thiết kế sẽ phải đối diện với những thay đổi sâu sắc trong cách thức hành nghề. Trong bối cảnh AI tiếp tục phát triển mạnh mẽ, việc thành thạo công nghệ là cần thiết, nhưng chưa đủ. Điều quan trọng hơn là khả năng kiểm soát, dẫn dắt và chuyển hóa công nghệ thành giá trị sáng tạo mang tính nhân văn và bền vững.

Theo ông, năng lực cốt lõi mà đào tạo thiết kế cần hướng tới chính là làm chủ tư duy thiết kế. Sinh viên cần được rèn luyện khả năng đặt vấn đề một cách rõ ràng, xác định mục tiêu truyền thông, đánh giá giá trị thẩm mỹ và tác động xã hội của sản phẩm. Mỗi quyết định thiết kế không chỉ là lựa chọn hình thức, mà còn là lựa chọn về thông điệp, giá trị và trách nhiệm xã hội.

Bên cạnh đó, năng lực nghiên cứu bối cảnh xã hội – văn hóa giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc hình thành bản sắc cá nhân của nhà thiết kế. Trong môi trường sáng tạo toàn cầu hóa, nơi xu hướng dễ bị đồng nhất hóa bởi công nghệ, việc hiểu và khai thác các giá trị văn hóa bản địa trở thành yếu tố tạo nên sự khác biệt. Khi sinh viên biết cách chuyển hóa các yếu tố văn hóa Việt Nam vào ngôn ngữ thiết kế đương đại, sản phẩm không chỉ mang tính hội nhập quốc tế, mà còn thể hiện dấu ấn riêng trong dòng chảy sáng tạo toàn cầu.

Ý thức đạo đức nghề nghiệp cũng là một năng lực không thể thiếu. Thiết kế không chỉ phục vụ nhu cầu thị trường, mà còn tác động trực tiếp đến nhận thức xã hội và đời sống văn hóa. Do đó, đào tạo thiết kế cần giúp sinh viên nhận thức rõ trách nhiệm của mình trong việc tạo ra những sản phẩm có giá trị tích cực, bền vững và tôn trọng con người.