Điểm chạm của Thiết kế, Sáng tạo & Kiến tạo Không gian
Câu chuyện của Sou Fujimoto bắt đầu từ những cánh rừng hoang dã ở Hokkaido, nơi anh sinh ra và lớn lên vào năm 1971. Đối với Fujimoto, rừng không phải là một khái niệm lãng mạn trên trang sách, mà là một thực thể vật lý đầy tầng lớp.
Trong cuộc đối thoại với Zdena Zednickova tại hội nghị reSITE (Prague), Fujimoto thừa nhận: "Đối với cá nhân tôi, rừng là nền tảng".
Trong cuộc đối thoại với Zdena Zednickova tại hội nghị reSITE (Prague), Fujimoto thừa nhận: "Đối với cá nhân tôi, rừng là nền tảng". Một đứa trẻ chơi đùa trong rừng không nghĩ về cấu trúc, nhưng khi trở thành một kiến trúc sư, anh nhận ra rừng chính là hình thái kiến trúc hoàn hảo nhất. Tại sao? Vì rừng có sự đa dạng vượt ra ngoài công năng thực dụng. Nó bao quanh và bảo vệ con người bởi vô vàn yếu tố nhỏ bé – những chiếc lá, cành cây, bụi cây – nhưng đồng thời nó là một "cánh đồng mở", nơi mỗi cá nhân có thể tự do lựa chọn con đường và cách trải nghiệm không gian của riêng mình.
Sự thú vị trong tư duy của Fujimoto nằm ở cách anh đối chiếu rừng với đô thị Tokyo – nơi anh học tập và lập nghiệp. Nhìn bề ngoài, Tokyo là một "rừng bê tông" hỗn loạn với dây cáp điện và vật thể nhân tạo li ti. Nhưng Fujimoto tìm thấy điểm tương đồng: cả rừng tự nhiên và phố thị Tokyo đều được cấu thành từ những hạt bụi không gian nhỏ bé. Từ đó, anh rút ra triết lý: Kiến trúc không nên là những khối hộp đóng kín cứng nhắc, mà nên là một cấu trúc cho phép con người được "uốn khúc" và "ẩn nấp" như cách họ đi dạo trong rừng.
2. Lòng can đảm và sự nhạy cảm văn hóa
Ở châu Âu, rừng thường gắn liền với sự nguy hiểm, với những câu chuyện cổ tích về sự lạc lối và nỗi sợ. Nhưng với văn hóa Nhật Bản và cá nhân Fujimoto, rừng gần gũi với đời sống con người hơn.
Khi được hỏi về lòng can đảm trong sáng tạo, Fujimoto chia sẻ một góc nhìn sâu sắc: "Thử thách không chỉ là đủ can đảm, mà còn là sự nhạy cảm và tôn trọng". Đứng đầu các văn phòng tại cả Tokyo và Paris, Fujimoto phải đối mặt với hai thái cực: Một Nhật Bản hay thay đổi, thực dụng và một châu Âu ổn định với di sản lịch sử dày đặc.
Thay vì lo sợ bối cảnh lịch sử mạnh mẽ của châu Âu sẽ "nuốt chửng" cái tôi cá nhân, anh nhìn nhận nó như một thách thức sáng tạo. Anh tin rằng bản chất hành vi của con người đối với không gian là không đổi dù ở bất cứ đâu. Nhiệm vụ của kiến trúc sư là bảo tồn di sản nhưng phải đủ can đảm để diễn giải lại các yếu tố cơ bản, tạo ra một thứ gì đó thực sự mới mẻ nhưng vẫn hòa hợp với dòng chảy lịch sử của địa phương.
Trạm ven biển “Sky Mountain” ở Hải Khẩu
3. Khi kiến trúc không còn là vật thể tĩnh
Một trong những đặc điểm nhận dạng của Sou Fujimoto là sự pha trộn giữa kiến trúc (tĩnh) và cây xanh (động). Trong các công trình của anh, thiên nhiên không phải là yếu tố trang trí "vị nhân sinh" đặt vào sau cùng, mà là một phần cốt lõi của cấu trúc.
Điều này dẫn đến một câu hỏi thú vị: Liệu thiên nhiên có "nuốt chửng" tòa nhà khi nó phát triển không kiểm soát?
Fujimoto không sợ điều đó. Anh đặt niềm tin vào sự giao tiếp giữa con người và nơi chốn. Anh lấy ví dụ về Nhà N (House N) – công trình nổi tiếng với cấu trúc "hộp trong hộp". Những cái cây ban đầu vốn khẳng khiu giờ đây đã lớn mạnh, vươn mình qua những lỗ hở của lớp vỏ bê tông trắng muốt. Anh cho rằng kiến trúc cần được chăm sóc như cách con người chăm sóc chính bản thân mình.
"Giao tiếp với tự nhiên mà không tách ra khỏi nó – tôi tin đó là một cuộc sống tươi đẹp". Với Fujimoto, việc con người phải cắt tỉa cây xanh, quan sát ánh sáng xuyên qua tán lá mỗi ngày chính là cách kiến trúc làm phong phú thêm tâm hồn họ. Kiến trúc của anh bắt buộc con người phải tham gia vào chu kỳ của sự sống, thay vì chỉ là những thực thể thụ động bên trong bốn bức tường.
4. "Hệ thống thiếu hệ thống": Trật tự trong hỗn loạn
Fujimoto có một khái niệm gây tò mò: "Một hệ thống thiếu hệ thống". Nghe có vẻ mâu thuẫn, nhưng đó là cách anh tìm kiếm sự cân bằng giữa trật tự và hỗn loạn.
Kiến trúc thông thường đòi hỏi một chương trình công năng chặt chẽ: phòng khách để tiếp khách, phòng ngủ để ngủ. Nhưng Fujimoto muốn tạo ra những không gian vượt ra ngoài sự thực dụng đó. Anh thử nghiệm với các chủ đề như "không gian dốc", "sự mơ hồ" và "dạng vô hình".
Tại sao lại là không gian dốc? Vì đó là nơi ranh giới giữa sàn, tường và trần nhà bị xóa nhòa. Con người không còn bị áp đặt cách sử dụng không gian, họ phải tự khám phá ra vị trí ngồi, nằm hoặc đứng thoải mái nhất. Sự bất ngờ này chính là thứ mà Fujimoto theo đuổi. Anh tin rằng trải nghiệm không gian sẽ trở nên đa dạng hơn nhiều nếu kiến trúc hoạt động một cách nằm ngoài dự tính ban đầu của chúng ta.
5. Engawa và tiềm năng của không gian đệm
Một đóng góp quan trọng của Fujimoto cho kiến trúc toàn cầu là cách anh diễn giải lại khái niệm Engawa truyền thống của Nhật Bản. Engawa là phần không gian đệm, nửa trong nửa ngoài, ngăn cách nội thất và sân vườn.
Fujimoto không máy móc bê nguyên xi Engawa vào các dự án tại Pháp hay Montpellier. Anh nhìn nhận nó như một "ý tưởng cơ bản" về sự kết nối. "Ở Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, hay các nước châu Á khác, ta đều có thể tìm thấy những không gian tương tự".
Bằng cách phát triển khái niệm này thông qua cảm hứng địa phương và điều kiện khí hậu, anh tạo ra những biến thể mới của không gian đệm. Đó có thể là những ban công trắng vươn dài như lá cây ở tòa nhà "L'Arbre Blanc" (Cây Trắng) tại Montpellier, nơi ranh giới giữa việc sống trong nhà và sống ngoài trời gần như biến mất hoàn toàn dưới ánh mặt trời Địa Trung Hải.
6. Sự riêng tư trong thời đại mở
Một rào cản lớn khi kiến trúc sư xóa nhòa các bức tường chính là quyền riêng tư. Người phương Tây thường xác định sự riêng tư bằng những bức tường dày và cửa sổ nhỏ. Fujimoto lại tìm thấy cảm hứng từ những bức tường giấy bồi mỏng manh của Nhật Bản cổ xưa.
Anh cho rằng sự riêng tư không nhất thiết phải là sự ngăn cách tuyệt đối về vật lý, mà là sự phân lớp tạo ra khoảng cách về cảm giác. Trong thế giới đương đại, dù văn hóa khác nhau, con người đều chia sẻ những nhu cầu cơ bản về sự an toàn và riêng tư. Fujimoto cố gắng diễn giải lại sự phân lớp truyền thống bằng những vật liệu mới, những khoảng hở tính toán kỹ lưỡng để tạo ra một loại hình "riêng tư mở" – nơi con người vẫn cảm thấy được bảo vệ nhưng không bị cô lập khỏi thế giới tự nhiên xung quanh.
7. Vai trò của "Kiến trúc sư toàn cầu"
Trong kỷ nguyên Internet và sự bùng nổ của thông tin, vai trò của người kiến trúc sư đã thay đổi. Fujimoto được coi là một "kiến trúc sư toàn cầu", nhưng anh lại có một cái nhìn rất khiêm nhường về vị trí này.
Anh tin rằng dù công nghệ có phát triển đến đâu, nguyên tắc cơ bản của kiến trúc vẫn không đổi: Tạo ra nơi chốn để con người sống tốt hơn. Gánh nặng của một kiến trúc sư toàn cầu không nằm ở việc phải tạo ra những biểu tượng kỳ vĩ, mà là ở việc phải tôn trọng bối cảnh địa phương, khám phá những tiềm năng mới cho cuộc sống và mang đến cho mọi người quyền được lựa chọn cách họ tồn tại trong không gian.
Lời kết: Cảm hứng cho tương lai
Triển lãm "Kiến trúc Sou Fujimoto" tại Việt Nam không chỉ là một sự kiện dành riêng cho giới chuyên môn. Nó gửi gắm một thông điệp mạnh mẽ đến tất cả chúng ta: Kiến trúc không phải là kẻ thù của tự nhiên, và sự hiện đại không nhất thiết phải đi đôi với sự lạnh lẽo.
Nhìn vào 15 mô hình được tái hiện bởi sinh viên Việt, ta thấy một thế hệ trẻ đang học cách "nghĩ khác". Họ học cách chế tác những cấu trúc thanh mảnh, học cách đưa cây xanh vào lõi của công trình và học cách xóa nhòa những định kiến về không gian.
Sou Fujimoto, ở tuổi 46 hay 55, vẫn sẽ mãi là "đứa trẻ chơi trong rừng" Hokkaido năm nào. Nhưng đứa trẻ ấy giờ đây đang cầm trên tay chìa khóa để mở ra một tương lai nơi con người và thiên nhiên không còn là hai thực thể tách biệt, mà là một sự cộng sinh hài hòa, bền vững và đầy cảm xúc.
Thiên nhiên không nuốt chửng kiến trúc của Sou Fujimoto. Nó ôm ấp và làm cho kiến trúc ấy trở nên sống động hơn mỗi ngày. Đó chính là di sản mà anh đang viết tiếp cho thế giới – một "khu rừng" cho cuộc sống tốt đẹp hơn.
Bài viết được thực hiện bởi DesignPlus, dựa trên tinh thần và triết lý kiến trúc của Sou Fujimoto.
