Điểm chạm của Thiết kế, Sáng tạo & Kiến tạo Không gian
Một công trình do STA Studio cải tạo từ tòa nhà cũ tại Chiang Mai, biến không gian này thành nơi phản chiếu sự mong manh của cảm xúc con người.
Chiếc váy đỏ được trưng bày này đến từ Bảo tàng Những Mối Quan Hệ Tan Vỡ ở Chiang Mai, Thái Lan. Triển lãm được đặt trên nền những bức tường nghiêng và những viên gạch cổ, được thiết kế lại bởi xưởng kiến trúc Studio STA.
Nếu ai từng đến Chiang Mai và đi qua đường Tha Phae – tuyến phố lịch sử lâu đời của thành phố – chắc hẳn sẽ quen thuộc với tòa nhà “Yong Chiang”. Đây là một công trình bảo tồn, ban đầu được xây dựng làm cửa hàng và kho hàng, sau đó từng được sử dụng với nhiều chức năng khác nhau như ngân hàng và hostel. Gần đây nhất, công trình này được cải tạo thành một bảo tàng mang tên Museum of Broken Relationships, trở thành chi nhánh thứ hai sau cơ sở đầu tiên tại Croatia.
Bảo tàng này được thành lập bởi Olinka Vištica và Dražen Grubišić, hai người Croatia, sau khi họ chia tay và nhận ra rằng có rất nhiều đồ vật trong cuộc sống mang ý nghĩa biểu tượng của một mối quan hệ đã kết thúc. Từ đó họ đặt câu hỏi: nên giữ lại hay nên làm gì với những món đồ này?
Thay vì vứt bỏ, họ quyết định biến chúng thành một dạng nghệ thuật kể chuyện về mất mát, chuyển hóa, và cả những điều đẹp đẽ từng tồn tại. Ý tưởng này dẫn đến việc mở rộng thu thập hiện vật từ nhiều quốc gia – mỗi món đồ không chỉ chứa câu chuyện tình cảm cá nhân, mà còn phản ánh sự đa dạng về văn hóa, chính trị, lối sống và niềm tin theo từng bối cảnh xã hội.
Bảo tàng bắt đầu từ năm 2006 dưới dạng triển lãm lưu động (traveling exhibition), sau đó trở thành không gian cố định tại Zagreb, Croatia vào năm 2010. Hiện nay, đây là một trong những bảo tàng có lượng khách tham quan lớn nhất tại Zagreb, và đến cuối năm 2024 đã mở thêm chi nhánh tại Chiang Mai.
Điều gì khiến bảo tàng này chọn Chiang Mai làm địa điểm thứ hai? Và quá trình thiết kế cải tạo công trình cũ để phù hợp với tinh thần đặc biệt của bảo tàng được thực hiện như thế nào?
Chúng tôi đã có buổi trò chuyện trực tuyến với Asrin Sanguanwongwan từ STA Studio (Croatia), cùng Petra Tikulin – người phụ trách thiết kế cải tạo công trình và triển lãm – và Nuphap Aunyauphap từ Design Unit Studio, phụ trách phần đồ họa, để chia sẻ về quá trình hình thành dự án.
Bảo tàng Nghệ thuật Mối quan hệ Tan vỡ (Museum of Broken Relationships) tại Chiang Mai, Thái Lan. Đây là một dự án cải tạo tòa nhà di sản 120 năm tuổi do studio thiết kế STA thực hiện, kết hợp hoàn hảo giữa kiến trúc lịch sử và không gian trưng bày đương đại
Từ Zagreb đến Chiang Mai
“Thực ra mọi chuyện bắt đầu rất tình cờ,” Asrin kể. “Khi tôi học tiếp ở Milan, tôi thường đi lại giữa Ý và Croatia vì Petra là người Croatia. Tôi từng đến bảo tàng này và cảm thấy nó rất thú vị. Những món đồ trưng bày đều rất bình thường – có thể chỉ là cây bút hay con búp bê – nhưng chúng khiến chúng tôi dành rất nhiều thời gian để quan sát.”
Ông nói thêm rằng, khác với các bảo tàng nghệ thuật thông thường nơi đôi khi hình ảnh thị giác không đủ thu hút, ở đây câu chuyện lại rất mạnh. Chính câu chuyện khiến người xem kết nối với vật thể – đó là điểm đầu tiên khiến họ biết đến bảo tàng.
Sau đó, trong một lần đi ăn tại một nhà hàng Thái ở Croatia, Asrin tình cờ gặp Olinka và Dražen – hai nhà sáng lập bảo tàng. Họ kể rằng vừa quay lại Chiang Mai, đã tìm được một tòa nhà để thuê nhưng chưa có ai phụ trách tại địa phương, và hỏi liệu có thể giới thiệu ai không.
Asrin vốn có kinh nghiệm thiết kế triển lãm tại Thái Lan, nên đã giới thiệu người quen. Sau đó, họ được hỏi trực tiếp:
“Bạn là kiến trúc sư đúng không? Bạn có muốn thiết kế dự án này không?”
Và câu trả lời là: “Làm chứ, tại sao lại không?”
“Khi nhận mặt bằng, tôi thấy tường rất dày – khoảng 60 cm, giống các công trình ở châu Âu. Nhưng ở Thái Lan, tường thường chỉ khoảng 10 cm. Công trình này lại mang cảm giác rất ‘institutional’ giống kiến trúc châu Âu cổ điển. Điều đó khiến tôi thấy thú vị,” Asrin chia sẻ.
Ông cũng nhấn mạnh rằng các hiện vật trong bảo tàng đều mang tính cá nhân, đời thường. Vì vậy, nếu đặt chúng trong một không gian quá đời thường, tính nghiêm túc sẽ mất đi. Do đó, không gian cần mang tính trang trọng vừa đủ – giống như cách bảo tàng tại Zagreb được đặt trong một tòa nhà hành chính cổ điển, tạo cảm giác nghiêm túc và không giống một “tourist trap”.
Tạo dòng chảy không gian để hiện vật “làm việc” với con người
“Chúng tôi quan sát những yếu tố có giá trị của công trình, như cửa gỗ, khung cửa trang trí màu đậm tương phản với tường trắng. Và đặt câu hỏi: nếu đưa những yếu tố này vào nội thất thì sẽ thế nào?” Asrin nói.
Ở tầng 1, không gian gồm museum shop và lobby. Vì công trình nằm ở góc đường và có thể tiếp cận từ hai phía, nhóm thiết kế quyết định tạo lobby hai hướng. Thách thức nằm ở circulation – cách dòng di chuyển trong không gian hình chữ L. Họ tìm cách tạo điểm nhấn ở góc giao này như một “cửa vào mới”, thay vì chỉ là góc chuyển tiếp.
Khi bước vào khu triển lãm, người xem sẽ thấy các bức tường nghiêng với nhiều góc độ khác nhau. Đây là một phần trong ngôn ngữ thiết kế của STA Studio – tạo lớp không gian (layer) để phá vỡ cảm giác “kết thúc” của căn phòng.
“Thay vì để người xem cảm nhận phòng bị giới hạn, chúng tôi tạo các bức tường như đang ‘lơ lửng’, giúp không gian mở rộng về mặt cảm giác,” Asrin giải thích.
Ở tầng 2, không gian trước đây là hostel với các phòng chia đều, đã được phá bỏ để tạo thành những phòng có kích thước khác nhau nhằm tạo trải nghiệm đa dạng hơn. Các bức tường lơ lửng và chi tiết nối bằng gỗ tạo sự liên kết với không gian sàn gỗ cũ, đồng thời hình học vòng tròn được sử dụng để nhấn mạnh yếu tố “mới”.
“Chúng tôi tập trung vào flow của không gian vì công trình khá nhỏ và có dạng chữ L. Đây là nguyên tắc xuyên suốt các dự án của STA – trong không gian nhỏ, flow càng quan trọng hơn. Không gian giúp nâng đỡ hiện vật, để cảm xúc của đồ vật tự làm việc với con người,” ông nói.
Không gian và đồ họa cho “những món đồ bình thường nhưng câu chuyện mạnh”
“Trong các bảo tàng nghệ thuật, tag thông tin thường rất tối giản để không cạnh tranh với tác phẩm. Nhưng ở đây, câu chuyện mới là trọng tâm,” Nuphap chia sẻ.
Họ thử nghiệm nhiều dạng tag khác nhau – từ bị cắt, xé, đến phản chiếu ánh sáng trên tường. Cuối cùng, họ chọn cách sử dụng giấy phản quang phía sau tag để ánh sáng màu phản chiếu lên tường trắng.
“Mỗi câu chuyện mang cảm xúc khác nhau – có cái nhẹ nhàng, có cái rất mạnh. Màu sắc giúp truyền tải cảm xúc đó mà không cần diễn giải trực tiếp,” ông nói.
Về logo và banner, nhóm giữ tinh thần từ bảo tàng Zagreb nhưng điều chỉnh phù hợp bối cảnh Thái Lan. Màu chủ đạo chuyển từ tím sang hồng – một màu vừa gần với tím nguyên bản, vừa gợi liên tưởng đến pop culture Thái và hòa hợp với môi trường xung quanh.
Ban đầu họ thử phương án trắng tối giản, nhưng khi đặt trong bối cảnh phố xá Chiang Mai, nó bị “mất dấu”. Vì vậy, màu hồng được chọn để giúp công trình trở nên sống động hơn.
Nhóm thiết kế chia sẻ rằng trong các dự án triển lãm, nội dung thường đến rất muộn, khiến việc thiết kế bị động. Nhưng ở dự án này, nhờ dữ liệu có sẵn từ phía bảo tàng, thiết kế và nội dung có thể phát triển song song.
Điều quan trọng nhất là họ dám thử nghiệm, không đi theo format đồ họa cũ từ Zagreb. Kết quả là phương án mới không chỉ được chấp nhận tại Chiang Mai, mà còn được đưa ngược lại áp dụng cho bảo tàng tại Croatia.
