Điểm chạm của Thiết kế, Sáng tạo & Kiến tạo Không gian
Trong bối cảnh kiến trúc đương đại không ngừng tìm kiếm vật liệu mới, câu hỏi vì sao con người vẫn tiếp tục xây dựng bằng gạch dường như trở nên thú vị hơn bao giờ hết. Gạch – một vật liệu cổ xưa, giòn và gần như “vô tri” khi đứng riêng lẻ – lại vẫn hiện diện bền bỉ trong các công trình hiện đại, vừa đóng vai trò kết cấu, vừa là lớp bao che.
Gạch – một vật liệu cổ xưa, giòn và gần như “vô tri” khi đứng riêng lẻ – lại vẫn hiện diện bền bỉ trong các công trình hiện đại, vừa đóng vai trò kết cấu, vừa là lớp bao che.
Sự quay lưng với gạch trở nên rõ nét hơn khi chủ nghĩa hiện đại bùng nổ vào đầu thế kỷ 20. Với nhiều kiến trúc sư theo đuổi tư tưởng cấp tiến, gạch gợi nhắc đến quá khứ tiền công nghiệp – điều mà họ muốn vượt qua. Tuy nhiên, bước ngoặt xuất hiện khi Louis Kahn đề xuất thiết kế Học viện Quản lý Ahmedabad (IIM Ahmedabad), cùng thời điểm với thư viện Phillips Exeter Academy. Tại đây, gạch được tái định nghĩa như một vật liệu có khả năng kiến tạo tương lai, đồng thời mang trong mình tính biểu tượng cho khát vọng của một quốc gia mới độc lập. Từ hình ảnh gắn với nhà máy, kho bãi và các công trình công nghiệp thế kỷ 19 ở phương Tây, gạch dần trở thành vật liệu chính thống, trang trọng trong kiến trúc quy mô lớn tại các nước đang phát triển. Sự chuyển dịch này sau đó tiếp tục được phản ánh trong các công trình của James Stirling, Alvar Aalto, và thậm chí cả Ludwig Mies van der Rohe với Viện Công nghệ Illinois.
Chính sự căng thẳng giữa hai cách hiểu – gạch như vật liệu phổ biến, quen thuộc và gạch như biểu tượng của tính trang trọng – vẫn tiếp tục ảnh hưởng đến cách nó được sử dụng ngày nay. Điều này thể hiện rõ trong hạng mục “Working together” của BRICK AWARD 26, nơi tập trung vào các công trình thương mại và công nghiệp. Từ nhà kho, văn phòng đến cơ sở sản xuất, các dự án trong danh sách đề cử cho thấy gạch không chỉ là một vật liệu truyền thống mà còn là công cụ để tái định nghĩa không gian làm việc, làm mềm hóa những công trình vốn khô cứng và mang tính kỹ thuật.
Tại Mexico, một dự án nhà kho kết hợp văn phòng của ATELIER ARS sử dụng gạch để hòa nhập với cảnh quan núi lửa, nơi sắc đỏ đất nung dường như tan vào môi trường tự nhiên. Hình thức mái răng cưa đặc trưng vừa thể hiện rõ chức năng công nghiệp, vừa tạo nên bản sắc kiến trúc riêng. Một dự án khác – cơ sở sản xuất rượu Mezcal của Estudio ALA – lại nhấn mạnh yếu tố cộng đồng và truyền thống địa phương, với việc sử dụng gạch như một cách tạo ra không gian công nghiệp mang tính “nhân văn” hơn.
Ở châu Âu, Powerhouse Company đã chứng minh rằng ngay cả những công trình hạ tầng như trạm điện cũng có thể trở thành đối tượng thiết kế đáng chú ý. Dự án tại Amsterdam không chỉ đáp ứng nhu cầu khu dân cư mà còn hướng đến tính bền vững thông qua việc tái sử dụng vật liệu. Hơn 120 tấn chất thải đã được tái chế trong quá trình xây dựng, tạo nên một mặt đứng sống động, đồng thời gợi nhắc đến bối cảnh kiến trúc Hà Lan. Tương tự, nhà máy nhiệt điện Leipzig của Atelier ST cho thấy việc sử dụng gạch có thể “thổi hồn” vào những công trình vốn bị coi là đơn điệu, mở ra khả năng tái tưởng tượng kiến trúc hạ tầng bằng những can thiệp vật liệu đơn giản.
Khía cạnh thủ công – vốn luôn gắn liền với gạch – được thể hiện rõ nét nhất trong dự án văn phòng nhà máy Metallic Bellows tại Chennai của KSM Architecture. Tại đây, gạch không chỉ là vật liệu xây dựng mà còn là phương tiện thể hiện vẻ đẹp của sự không hoàn hảo và tính tiết kiệm. Công trình mang tinh thần “làm bằng tay”, đồng thời hỗ trợ các ngành nghề địa phương, qua đó nhấn mạnh mối liên hệ giữa vật liệu, con người và bối cảnh sản xuất.
Các dự án trong hạng mục “Working together” không chỉ cho thấy lịch sử dài lâu của vật liệu này, mà còn gợi mở một tương lai nơi gạch tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc định hình không gian sống và làm việc trong một thế giới đầy biến động.
Ở một hướng tiếp cận khác, tháp huấn luyện cứu hỏa Vall d’Hebron của Carles Enrich Studio sử dụng gạch để nâng tầm một loại hình công trình vốn ít được chú ý. Sự kết hợp giữa bê tông và gạch đục lỗ không chỉ tạo nên diện mạo mạnh mẽ mà còn gắn kết công trình với ngôn ngữ công nghiệp thô mộc. Trong khi đó, dự án cải tạo Recast | Lao Ding Feng của Neri&Hu lại khai thác lịch sử công nghiệp của khu vực như nền tảng ý tưởng, phản ánh sự chuyển đổi của đô thị từ sản xuất sang thương mại cao cấp.
Một câu hỏi khác cũng được đặt ra: vật liệu có ảnh hưởng như thế nào đến cảm giác thoải mái và sức khỏe – đặc biệt trong không gian làm việc, nơi con người dành phần lớn thời gian? Dự án cải tạo viện dưỡng lão Sara Weill-Raynal tại Paris của Avenier Cornejo Architectes đã tìm câu trả lời bằng cách sử dụng loại gạch đặc biệt do Peter Zumthor phát triển cho Bảo tàng Kolumba. Màu sắc trầm và cấu trúc thoáng của gạch tạo nên cảm giác trang nghiêm nhưng gần gũi, đồng thời thiết lập mối liên hệ giữa không gian bên trong và bên ngoài, góp phần nâng cao chất lượng sống cho người sử dụng.
Hai dự án cuối cùng trong danh sách đề cử cho thấy rõ nhất sự đối lập giữa truyền thống và hiện đại. Trường nghề Håndværkskollegiet tại Đan Mạch, do Cubo Arkitekter & Danø Architecture thiết kế, mang vẻ ngoài thô mộc, gần với ngôn ngữ công nghiệp hơn là một cơ sở giáo dục điển hình. Ngược lại, nhà máy bia Lindemans tại Bỉ của A2D architects kết hợp giữa hình thức hiện đại và những chi tiết gợi nhớ các nhà máy bia thế kỷ 19, tạo nên sự giao thoa giữa lịch sử và đương đại.
Cuối cùng, việc gạch vẫn được sử dụng rộng rãi không chỉ nằm ở tính biểu tượng hay giá trị bền vững, mà còn ở sự phổ biến và khả năng thích ứng của nó. Từ những đơn vị nhỏ lẻ đến tổng thể công trình, gạch luôn cho phép kiến trúc sư linh hoạt trong biểu đạt, đồng thời phản ánh những thay đổi của xã hội và văn hóa qua từng thời kỳ. Các dự án trong hạng mục “Working together” không chỉ cho thấy lịch sử dài lâu của vật liệu này, mà còn gợi mở một tương lai nơi gạch tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc định hình không gian sống và làm việc trong một thế giới đầy biến động.
