NGUYỄN HÀ: "Kẻ lữ hành kỳ dị" và câu chuyện 20 năm trước ánh hào quang

1. "Canh bạc" giữa nghệ sĩ Xuân Hinh và nữ kiến trúc sư vô danh
Câu chuyện về Bảo tàng Đạo Mẫu (Linh từ - Uống nước nhớ nguồn) của danh hài Xuân Hinh có lẽ là một trong những chương kỳ lạ nhất của kiến trúc Việt Nam đương đại. Trước khi gặp Nguyễn Hà, nghệ sĩ Xuân Hinh đã tìm đến những tên tuổi lẫy lừng nhất trong giới, nhưng cái duyên vẫn chưa thành. Khi kiến trúc sư Phó Đức Tùng giới thiệu Nguyễn Hà, cô vẫn còn là một cái tên hoàn toàn xa lạ, một người "nổi tiếng" trong giới vì danh sách dài dằng dặc những thiết kế bị từ chối.

Thế nhưng, Xuân Hinh đã chọn Nguyễn Hà như một "canh bạc". Ông nhìn thấy ở chị một sự nhất tâm – thứ phẩm chất quý giá của một người khi đã định làm gì thì lầm lì mà làm, không để bất cứ tạp âm nào của thế gian tác động.

Đáp lại lòng tin ấy, Nguyễn Hà đưa ra một lời giải khiến giới mộ điệu phải ngỡ ngàng: Xây bảo tàng từ hàng triệu viên ngói cũ. Nghệ sĩ Xuân Hinh đã mất hai năm rong ruổi khắp các làng quê Việt Nam để thu mua ngói cũ từ hàng trăm hộ dân. Kết quả là một công trình hiện đại nhưng lại mang hơi thở ngàn năm, một sự kết nối thiêng liêng giữa hiện tại và quá khứ.

2. Khi kiến trúc lùi lại làm nền cho khu vườn vải cổ thụ
Điểm chạm lớn nhất của Nguyễn Hà tại Bảo tàng Đạo Mẫu không nằm ở sự phô diễn kỹ thuật xây dựng ngói, mà nằm ở triết lý tôn trọng hiện trạng.

"Vừa đến đây lần đầu tôi đã bị ấn tượng bởi khu vườn với những cây vải cổ thụ có dáng tựa như hương khói, quá phù hợp để đặt vào một ngôi đền," chị chia sẻ. Trong khi nhiều kiến trúc sư sẵn sàng san phẳng mặt bằng để thực hiện ý đồ cá nhân, Nguyễn Hà chọn cách "lẩn khuất". Chị quyết định không chặt một cái cây nào. Những khối kiến trúc bằng ngói đỏ trầm mặc được thiết kế xen kẽ, bao quanh khu vườn, đóng vai trò làm nền để tôn vinh vẻ đẹp của những gốc vải cổ.

Sự tỉ mỉ của ngói cũ, sự trầm mặc của không gian và bóng dáng kỳ ảo của những cây vải cổ thụ đã tạo nên một trải nghiệm tinh thần đặc biệt cho người ghé thăm. Đó không chỉ là một bảo tàng lưu giữ hiện vật, mà bản thân nó đã là một thực thể văn hóa, phản ánh sâu sắc tín ngưỡng Đạo Mẫu – một di sản văn hóa phi vật thể lâu đời của người Việt.

3. Bản lĩnh của "Kẻ lữ hành kỳ dị" trong 20 năm bị từ chối
Trước khi đoạt giải thế giới, Nguyễn Hà thường được gọi là "kẻ lữ hành kỳ dị". Biệt danh này bắt nguồn từ việc chị sở hữu một bộ sưu tập khổng lồ các dự án "nằm trên giấy". Suốt gần 20 năm, chị vẽ và bị từ chối, vẽ và bị lãng quên.

"Nếu bị từ chối một vài lần thì chắc là cũng buồn, nhưng bị từ chối 100 lần thì sao mà buồn được nữa," Nguyễn Hà nói một cách vô tư. Thái độ này không phải là sự bất cần, mà là một nội lực mạnh mẽ. Chị vẽ không phải để đợi chờ một công trình hiện hữu, mà vẽ để tìm thấy niềm vui trong chính quá trình tư duy sáng tạo. Với chị, vẽ kiến trúc mang lại niềm vui lớn hơn cả tiền bạc.

Điều đáng nể nhất ở Nguyễn Hà chính là sự kiên định về giá trị trí tuệ. Trong khi nhiều người sẵn sàng làm miễn phí ý tưởng ban đầu để lấy dự án, chị chọn cách yêu cầu khách hàng phải trả tiền cho ý tưởng của mình ngay từ đầu, dù họ có xây hay không. Chị quan niệm kiến trúc là kết quả của sự tích lũy trí tuệ và trải nghiệm, và giá trị đó phải được tôn trọng. Chính sự "kiêu hãnh" này đã giúp chị giữ được cái tôi thuần khiết, không bị cuốn vào dòng chảy của những thỏa hiệp dễ dàng.

4. Ranh giới mong manh giữa Bảo thủ và Kiên định
Trong bài phát biểu nhận giải Moira Gemmil, Nguyễn Hà đã có một nhận định đầy sắc sảo về nghề: "Sự bảo thủ và lòng kiên định có một ranh giới vô cùng mong manh. Khi nỗ lực của bạn không được thừa nhận, bạn bị gọi là kẻ bảo thủ. Nhưng khi bạn thành công, người ta lại gọi đó là lòng kiên định."

Lựa chọn không thỏa hiệp của Nguyễn Hà không phải vì chị muốn trở nên "kỳ dị". Đơn giản đó là lựa chọn để được tự do và hạnh phúc. Một đời kiến trúc sư chỉ có thể thực hiện khoảng 10 công trình thực sự tâm huyết. Nếu chấp nhận làm những thứ mình không thích, cuộc sống sẽ trở nên vô vị. Đối với Nguyễn Hà, thỏa hiệp chính là đau khổ.

Giải thưởng quốc tế vừa qua không chỉ là vinh danh cá nhân chị, mà còn là sự thừa nhận đối với một lối thực hành kiến trúc mới tại Việt Nam: Kiến trúc không chỉ là xây dựng nhà cửa, mà là phản biện xã hội và bảo tồn văn hóa.