Từng được xem là biểu tượng cho tinh thần kiến trúc bền vững và khả năng của vật liệu gỗ trong kỷ nguyên mới, The Grand Ring tại Expo 2025 Osaka đang bước vào giai đoạn tháo dỡ. Phần lớn cấu trúc – dù được thiết kế để tồn tại hàng thập kỷ – nhiều khả năng sẽ bị nghiền thành nhiên liệu. Câu chuyện của The Grand Ring không chỉ là số phận của một công trình, mà là lời gợi mở về cách chúng ta đang hiểu, và đôi khi hiểu sai, khái niệm “bền vững” trong kiến trúc đương đại.
Vòng tròn gỗ khổng lồ từng bao quanh Expo Osaka
Được thiết kế bởi Sou Fujimoto, The Grand Ring là công trình gỗ lớn nhất thế giới từng được xây dựng. Cấu trúc có chu vi gần hai kilomet, bao quanh toàn bộ khu Expo 2025 Osaka, với diện tích hơn 61.000 m².
Công trình được hoàn thiện như một “khung không gian” liên tục – vừa là lối đi, mái che, vừa là điểm quan sát, kết nối con người với toàn bộ triển lãm. Trong thời gian diễn ra Expo (từ tháng 4 đến tháng 10), The Grand Ring nhanh chóng trở thành hình ảnh biểu tượng, được nhắc đến như minh chứng cho tiềm năng của kiến trúc gỗ quy mô lớn.
Tháo dỡ bắt đầu – và một quyết định gây tranh cãi
Ngay sau khi Expo kết thúc, quá trình tháo dỡ The Grand Ring đã được triển khai. Theo chia sẻ từ chính kiến trúc sư Sou Fujimoto, chỉ khoảng 200 mét – tương đương 10% chiều dài công trình – được giữ lại. Khoảng 20% có thể được tháo dỡ cẩn thận để tái sử dụng ở nơi khác. Phần còn lại, chiếm tới 70%, nhiều khả năng sẽ bị nghiền nhỏ để làm nhiên liệu đốt.
Với Fujimoto, đây là “điều tồi tệ nhất có thể làm” đối với một công trình như vậy. Ông cho rằng việc đốt gỗ – dù được xem là tái sử dụng năng lượng – không thể xem là một hình thức tái sinh đúng nghĩa của kiến trúc.
Kiến trúc được sinh ra để tháo rời – nhưng không phải để biến mất
The Grand Ring được xây dựng bằng cách kết hợp kỹ thuật thi công mô-đun hiện đại với phương pháp mộc truyền thống Nhật Bản, đặc biệt là mối nối nuki – nơi dầm ngang xuyên qua cột đứng. Đây là kỹ thuật đã được sử dụng hàng trăm năm trong các đền chùa gỗ cổ, cho phép tháo lắp, thay thế từng bộ phận mà không phá hủy toàn bộ cấu trúc.
Chính vì vậy, về mặt kỹ thuật, công trình hoàn toàn có khả năng được di dời, tái dựng hoặc duy trì lâu dài nếu có mái che và kế hoạch bảo trì phù hợp. Fujimoto từng tin rằng The Grand Ring có thể tồn tại 50 đến 100 năm, tương tự nhiều công trình gỗ cổ tại Nhật Bản.
Tạm thời – hay một sự lãng phí được hợp thức hóa?
Vấn đề, theo Fujimoto, không nằm ở vật liệu hay thiết kế, mà ở tư duy ngay từ đầu: toàn bộ khu Expo được định nghĩa là “tạm thời”, và vì thế việc tháo dỡ gần như là điều tất yếu.
Cách tiếp cận này đặt ra một nghịch lý: một công trình được ca ngợi vì bền vững, sử dụng vật liệu tái tạo, kỹ thuật truyền thống, nhưng lại bị định đoạt vòng đời ngắn ngủi bởi quyết định hành chính. Trong bối cảnh kiến trúc toàn cầu đang nói nhiều về kinh tế tuần hoàn, vòng đời công trình và tái sử dụng vật liệu, câu chuyện của The Grand Ring trở thành một lời cảnh tỉnh.
Khi biểu tượng chưa kịp trở thành ký ức
The Grand Ring từng được kỳ vọng có thể đi theo con đường của những công trình triển lãm lịch sử – như tháp Eiffel – vượt ra khỏi vai trò tạm thời để trở thành một phần của thành phố. Điều đó đã không xảy ra.
Dẫu vậy, công trình này vẫn để lại một dấu hỏi lớn: liệu kiến trúc bền vững có chỉ dừng lại ở vật liệu và kỹ thuật, hay còn phụ thuộc vào quyết định chính trị, chiến lược đô thị và cách xã hội trân trọng những gì mình tạo ra?
Có lẽ, vòng tròn khổng lồ ấy đang khép lại không chỉ về mặt vật lý, mà còn khép lại một ảo tưởng – rằng chỉ cần dùng gỗ và nói về bền vững là đủ.
