Từ đầu lọc thuốc lá, len thải, vỏ sò đến sợi tóc nối, những vật liệu từng bị xem là rác đang được tái định nghĩa như nguồn tài nguyên thiết kế. Qua các thử nghiệm vật liệu mang tính nghiên cứu và ứng dụng, một thế hệ nhà thiết kế trẻ cho thấy: tương lai của thiết kế bền vững bắt đầu từ cách chúng ta nhìn lại nguyên liệu quen thuộc bằng tư duy mới.
Trong bối cảnh tài nguyên ngày càng cạn kiệt, câu hỏi “thiết kế bằng vật liệu gì?” đang dần quan trọng không kém “thiết kế hình thức ra sao?”. Thay vì tìm kiếm vật liệu mới trong phòng thí nghiệm công nghệ cao, nhiều nhà thiết kế trẻ chọn một hướng tiếp cận khác: khai thác chính những gì xã hội đang thải bỏ.
Ở đây, phế thải không còn là phần dư thừa của hệ thống sản xuất, mà trở thành điểm khởi đầu cho nghiên cứu vật liệu. Len thải – vốn có giá trị thương mại thấp đến mức không đủ chi phí xén lông – được tái cấu trúc thành bảng mạch dẫn điện tự nhiên và vật liệu in 3D. Cách tiếp cận này không chỉ mở ra khả năng thay thế nhựa và linh kiện điện tử khó tái chế, mà còn gợi ý một chuỗi giá trị mới cho nông nghiệp địa phương.
Những vật liệu gây ô nhiễm âm thầm trong đời sống đô thị cũng được “lật ngược vai trò”. Đầu lọc thuốc lá, vốn chứa nhiều độc tố và gần như không phân hủy, được xử lý để tạo thành tấm tiêu âm cho không gian nội thất. Tro thuốc – phần còn lại tưởng chừng vô dụng – trở thành thành phần men gốm, cho thấy tiềm năng tái sinh ngay cả ở những vật liệu bị xem là tận cùng vòng đời.
Tương tự, vỏ sò và phế phẩm hải sản từ ngành thực phẩm được nghiền, ép và tạo hình thành đồ gia dụng. Bề mặt thô mộc, màu sắc tự nhiên của vật liệu không che giấu nguồn gốc của nó, mà ngược lại, trở thành ngôn ngữ thẩm mỹ mới, nơi dấu vết của tự nhiên và sản xuất cùng tồn tại.
Một hướng đi đáng chú ý khác nằm ở vật liệu sinh học và thuốc nhuộm tự nhiên. Rong biển được khai thác để tạo sợi và màu nhuộm, phù hợp với chu trình sản xuất địa phương và giảm phụ thuộc vào hóa chất công nghiệp. Trong khi đó, các giải pháp thay thế sợi tóc nối tổng hợp bằng vật liệu có nguồn gốc thực vật đặt lại câu hỏi về tính bền vững trong ngành làm đẹp – một lĩnh vực ít khi được nhìn từ góc độ vật liệu.
Điểm chung của những thử nghiệm này không nằm ở quy mô sản xuất, mà ở tư duy vật liệu như một quá trình mở. Vật liệu không còn là lựa chọn cuối cùng sau khi thiết kế hoàn tất, mà là yếu tố dẫn dắt hình thức, công năng và cả thông điệp xã hội của sản phẩm. Ngay cả hoạt động in ấn – vốn “đóng băng” rác thải bằng mực hóa dầu – cũng được tái nghĩ lại với mực in phân hủy sinh học, cho phép hình ảnh và vật liệu cùng biến mất theo thời gian.
Nhìn rộng hơn, những nghiên cứu vật liệu này cho thấy một dịch chuyển quan trọng trong thiết kế đương đại: từ việc tiêu thụ vật liệu sang đối thoại với vật liệu. Khi phế thải được xem là tài nguyên, thiết kế không chỉ tạo ra sản phẩm mới, mà còn góp phần viết lại vòng đời của vật chất – một vòng đời có ý thức hơn, chậm rãi hơn và gắn bó hơn với môi trường sống của con người.
