[Recap] Kiến trúc cung đình triều Nguyễn đầu thế kỷ 20: Bản giao hưởng Đông - Tây trên nền di sản

Trong dòng chảy của lịch sử kiến trúc Việt Nam, giai đoạn đầu thế kỷ 20 được ví như một "điểm chạm" đầy biến động nhưng cũng cực kỳ thăng hoa. Đó là lúc những quy thức nghiêm cẩn của Khổng giáo đối diện với làn sóng tân thời từ phương Tây. Vừa qua, tại không gian ấm cúng ở Sài Gòn, buổi trò chuyện cùng ThS. KTS Nguyễn Trần Trọng Nghĩa (Tản Mạn Kiến Trúc) đã mở ra một lăng kính đa chiều về diện mạo "giao thời" của cung đình Huế.

1. Từ "Hội điển" đến những bước chuyển mình tất yếu
Triều Nguyễn không chỉ để lại những công trình, mà còn để lại một hệ thống tư duy kiến trúc được chuẩn hóa đến mức cực đoan. Như ThS. KTS Nguyễn Trần Trọng Nghĩa đã chia sẻ trong buổi trò chuyện, kiến trúc cung đình giai đoạn đầu không đơn thuần là xây dựng, mà là "trình diễn quyền lực".

Mọi chi tiết từ độ cao của mái, màu sắc của ngói (hoàng lưu ly hay thanh lưu ly), đến số lượng các con giống trên bờ quyết đều được quy định chặt chẽ trong Khâm định Đại Nam Hội điển sự lệ. Đây là đỉnh cao của nghệ thuật kiến trúc truyền thống, nơi phong thủy và nghi lễ hòa quyện làm một.

Tuy nhiên, bước sang nửa cuối thế kỷ 19 và đặc biệt là đầu thế kỷ 20, "cỗ máy" kiến trúc khổng lồ ấy bắt đầu có những rung chuyển. Sự xuất hiện của người Pháp không chỉ mang theo súng đạn mà còn mang theo xi măng, sắt thép, gạch bông và những tư duy về không gian sống hoàn toàn khác biệt. Cung đình Huế đứng trước một bài toán khó: Giữ gìn bản sắc hay thích nghi để tồn tại?

2. Dấu ấn giao thời: Khi vôi vữa gặp gỡ bê tông
Buổi trò chuyện đã đi sâu vào phân tích ba công trình mang tính biểu tượng, đại diện cho ba sắc thái khác nhau của sự giao thoa này:

Cung An Định - "Lâu đài" phong cách Châu Âu trên đất Thần Kinh
Được vua Khải Định cho xây dựng lại vào năm 1917, cung An Định là minh chứng rõ nét nhất cho sự "say mê" cái mới. Tại đây, hệ thống cột thức Corinthian, các họa tiết Phục Hưng được kết hợp tài tình với các biểu tượng truyền thống như rồng, phượng, chữ Thọ.

KTS Nghĩa nhấn mạnh rằng, cung An Định không phải là một sự sao chép sống sượng. Đó là sự chuyển dịch về mặt công năng: từ không gian sinh hoạt kiểu truyền thống (vốn ưu tiên sự kín đáo, hướng nội) sang không gian mở, chú trọng sự sang trọng và tiện nghi kiểu phương Tây.

Điện Kiến Trung - Sự lộng lẫy của kỹ thuật khảm sành sứ
Nếu cung An Định là sự kết hợp về hình khối, thì điện Kiến Trung lại là cuộc cách mạng về trang trí bề mặt. Công trình này là sự tổng hòa của kiến trúc Phục Hưng Ý, kiến trúc Pháp và nét tinh xảo của mỹ thuật Việt. Đặc biệt, nghệ thuật khảm sành sứ tại đây đã đạt đến độ thượng thừa, biến những mảnh chén bát vỡ thành những bức tranh sống động, bền bỉ với thời gian.