Nằm trên đồi Trầu, giữa không gian khô hạn đặc trưng của vùng Panduranga xưa, tháp Po Klong Garai hiện lên như một dấu mốc kiến trúc bền bỉ của văn minh Chăm Pa. Không chỉ là một công trình tôn giáo, quần thể tháp này còn là minh chứng sinh động cho tư duy kiến trúc, kỹ thuật xây dựng và thế giới quan tín ngưỡng của người Chăm cách đây hơn bảy thế kỷ.
Bối cảnh hình thành và tư duy kiến trúc
Tháp Po Klong Garai được xây dựng vào cuối thế kỷ XIII, dưới triều vua Jaya Simhavarman III (Chế Mân), để thờ vua Po Klong Garai – vị minh quân gắn liền với công cuộc trị thủy và phát triển nông nghiệp. Việc lựa chọn vị trí trên đỉnh đồi cao không chỉ mang ý nghĩa phòng thủ hay phô bày quyền lực, mà còn phản ánh quan niệm không gian linh thiêng của kiến trúc Chăm: nơi giao thoa giữa con người, thần linh và vũ trụ. Từ đây, công trình có thể bao quát toàn bộ vùng đồng bằng Phan Rang, như một trục kết nối giữa đất – trời – nước.
Quần thể Po Klong Garai gồm ba thành phần chính: tháp chính (Kalan), tháp lửa và tháp cổng. Trong đó, tháp chính giữ vai trò trung tâm thờ tự, còn các tháp phụ mang chức năng nghi lễ và biểu trưng, tạo nên một bố cục chặt chẽ, có thứ bậc rõ ràng. Cách tổ chức này phản ánh cấu trúc không gian quen thuộc của kiến trúc đền tháp Chăm, nơi yếu tố linh thiêng luôn được đặt ở vị trí cao nhất và sâu nhất trong tổng thể.
Nghệ thuật tạo hình và biểu tượng không gian
Tháp chính cao hơn 20 mét, được xây dựng theo hình khối tháp tầng vươn dần lên cao, gợi liên tưởng đến núi Meru – ngọn núi thiêng trong Ấn Độ giáo, biểu tượng của trung tâm vũ trụ. Các mặt tháp được tổ chức nhịp điệu bằng hệ trụ ốp, cửa giả và các tầng thu nhỏ dần, tạo cảm giác chuyển động thẳng đứng mạnh mẽ nhưng vẫn hài hòa.
Hệ trang trí điêu khắc trên tháp Po Klong Garai đạt đến trình độ tinh xảo, với các tượng thần Shiva, tượng vua Po Klong Garai, bò thần Nandin, các linh thú và hoa văn thực vật cách điệu. Những chi tiết này không đơn thuần mang tính trang trí, mà là ngôn ngữ biểu đạt tín ngưỡng, phản ánh mối quan hệ giữa con người – thần linh – tự nhiên trong tư duy Chăm Pa. Các mô-típ lửa, nước, lá và rồng được lặp lại có chủ ý, nhấn mạnh vai trò của vua Po Klong Garai như vị thần bảo hộ nguồn nước cho vùng đất khô hạn.
Kỹ thuật xây dựng và vật liệu
Một trong những giá trị nổi bật nhất của tháp Po Klong Garai nằm ở kỹ thuật xây dựng bằng gạch nung đỏ sẫm, xếp khít với nhau mà gần như không sử dụng vữa kết dính. Đến nay, phương pháp liên kết gạch của người Chăm vẫn là chủ đề nghiên cứu của nhiều học giả, bởi độ bền vững và chính xác đáng kinh ngạc. Các viên gạch được mài nhẵn, ghép chặt, tạo nên bề mặt liền khối, giúp công trình chịu được sự bào mòn của thời gian và khí hậu khắc nghiệt miền Trung.
Theo thời gian, lớp rêu phong phủ lên bề mặt tháp càng làm nổi bật vẻ đẹp cổ kính, trầm mặc của công trình. Chính sự “già đi” tự nhiên ấy đã biến Po Klong Garai thành một phần không thể tách rời của cảnh quan, nơi kiến trúc không đối chọi mà hòa vào nhịp thở của đất trời.
Không gian sống của di sản
Không dừng lại ở giá trị lịch sử hay thẩm mỹ, tháp Po Klong Garai đến nay vẫn là trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng quan trọng của cộng đồng người Chăm. Các nghi lễ truyền thống, đặc biệt là lễ hội Kate, tiếp tục được tổ chức hằng năm, giúp công trình duy trì trạng thái “sống” trong đời sống đương đại. Điều này khiến Po Klong Garai không chỉ là một di tích được bảo tồn, mà là một không gian văn hóa đang tiếp diễn.
Trải qua gần 800 năm lịch sử, tháp Po Klong Garai vẫn giữ được hình hài và tinh thần ban đầu – một minh chứng hiếm có cho sự bền bỉ của kiến trúc Chăm Pa. Công trình là sự kết tinh của tư duy không gian, kỹ thuật xây dựng và tín ngưỡng bản địa, góp phần tạo nên chiều sâu văn hóa cho vùng đất Ninh Thuận ngày nay.
