Bản sắc địa phương trong dòng chảy hiện đại [Phần 2]: Đá, gỗ và gạch kể lại câu chuyện kiến trúc Việt

3 thg 8, 2026

Nếu mây, tre, đá ong hay gạch đất nung gợi nhắc trực tiếp đến kỹ thuật thủ công và vật liệu truyền thống, thì đá, gỗ và gạch lại cho thấy một hướng tiếp cận khác của kiến trúc đương đại: đưa những vật liệu quen thuộc vào những cấu trúc, tỷ lệ và ngôn ngữ thiết kế mới.

Bản sắc địa phương trong dòng chảy hiện đại [Phần 2]: Đá, gỗ và gạch kể lại câu chuyện kiến trúc Việt

Gạch và gỗ được đưa vào ngôn ngữ kiến trúc đương đại, tạo nên sự cân bằng giữa vẻ mộc mạc và tinh thần hiện đại.

Trong kiến trúc Việt Nam, những vật liệu này vốn không xa lạ. Điều thay đổi nằm ở cách chúng được lựa chọn, xử lý và đặt trong mối quan hệ với ánh sáng, khí hậu, công năng và đời sống hiện đại. Thay vì sử dụng vật liệu như một lớp hoàn thiện đơn thuần, nhiều công trình đang khai thác chính đặc tính tự nhiên của vật liệu để tạo nên bản sắc cho không gian.

Đá – từ vật liệu xây dựng đến chất liệu tạo nên cảm giác về nơi chốn

Đá từ lâu đã xuất hiện trong kiến trúc Việt Nam, từ những công trình dân dụng, tường rào cho đến các công trình mang tính biểu tượng. Trong kiến trúc đương đại, đá tiếp tục được sử dụng nhưng với cách thể hiện tiết chế hơn.

Bề mặt thô, vân đá tự nhiên hay sự thay đổi màu sắc theo ánh sáng có thể trở thành một phần của trải nghiệm không gian. Đá có thể được giữ gần với trạng thái nguyên bản để tạo cảm giác chắc chắn, mộc mạc, hoặc được cắt và hoàn thiện chính xác để phù hợp với những công trình có ngôn ngữ tối giản.

Đặc biệt, khi kết hợp với bê tông, gỗ, kính hay cây xanh, đá tạo nên sự tương phản giữa thô ráp và tinh giản, giữa tự nhiên và nhân tạo. Đây cũng là một trong những cách kiến trúc đương đại tạo ra cảm giác về sự bền vững và gắn kết với địa phương mà không cần sử dụng những biểu tượng truyền thống một cách trực tiếp.

Bề mặt đá tự nhiên trở thành điểm nhấn vật liệu, đem lại cảm giác chắc chắn và kết nối công trình với cảnh quan.

Gỗ – sự ấm áp trong những không gian hiện đại

Gỗ là một trong những vật liệu có khả năng tạo ra sự gần gũi rõ rệt nhất trong không gian sống. Tại Việt Nam, gỗ gắn với nội thất truyền thống, nhà ở và những kỹ thuật thủ công đã được phát triển qua nhiều thế hệ.

Ngày nay, gỗ không nhất thiết phải xuất hiện dưới hình thức nội thất cổ điển hay những chi tiết trang trí cầu kỳ. Vật liệu này có thể được sử dụng để tạo hệ trần, vách, cửa, lam chắn nắng, đồ nội thất hoặc những lớp chuyển tiếp giữa bên trong và bên ngoài.

Trong điều kiện khí hậu nhiệt đới, việc sử dụng gỗ kết hợp với hệ lam, khoảng hiên và thông gió tự nhiên còn có thể góp phần điều tiết ánh sáng và tạo ra những vùng đệm cho công trình. Khi đó, vật liệu không chỉ mang giá trị thẩm mỹ mà còn tham gia trực tiếp vào cách công trình vận hành.

Chính khả năng tạo cảm giác ấm áp nhưng vẫn phù hợp với ngôn ngữ tối giản khiến gỗ tiếp tục giữ vị trí đáng kể trong các công trình nhà ở, nghỉ dưỡng và không gian dịch vụ hiện nay.

Vật liệu bản địa được đặt trong mối quan hệ với khí hậu, cảnh quan và công năng, thay vì chỉ đóng vai trò hoàn thiện bề mặt.

Gạch – vật liệu quen thuộc với một diện mạo khác

Trong số các vật liệu xây dựng phổ biến tại Việt Nam, gạch có lẽ là một trong những vật liệu gần gũi nhất với đời sống đô thị và nông thôn. Tuy nhiên, kiến trúc đương đại đang cho thấy gạch có thể được khai thác vượt ra ngoài vai trò của một vật liệu xây tường thông thường.

Gạch có thể được tổ chức thành những mảng đặc – rỗng, hệ tường xuyên sáng, mặt đứng có độ sâu hoặc những lớp vỏ giúp giảm bức xạ trực tiếp. Cách xếp đặt viên gạch cũng trở thành một yếu tố thiết kế, tạo nên nhịp điệu và bóng đổ thay đổi trong ngày.

Đặc biệt trong khí hậu nhiệt đới, những bức tường gạch có khoảng rỗng có thể tạo ra sự lưu thông không khí và giảm cảm giác bí bách cho không gian bên trong. Vật liệu vì thế vừa giữ được vẻ mộc mạc quen thuộc, vừa đáp ứng những yêu cầu mới về vi khí hậu và trải nghiệm sử dụng.

Giá trị nằm ở cách sử dụng, không chỉ ở bản thân vật liệu

Điểm đáng chú ý trong việc đưa vật liệu bản địa vào kiến trúc hiện đại không nằm ở việc sử dụng càng nhiều vật liệu truyền thống càng tốt. Quan trọng hơn là hiểu đúng đặc tính của vật liệu và đặt nó vào đúng bối cảnh.

Một bức tường đá không tự tạo nên bản sắc địa phương. Một hệ lam gỗ cũng không mặc nhiên khiến công trình trở nên “Việt Nam”. Giá trị chỉ xuất hiện khi vật liệu được kết nối với khí hậu, ánh sáng, cảnh quan, kỹ thuật xây dựng và cách con người sử dụng không gian.

Đó cũng là lý do kiến trúc đương đại ngày càng quan tâm đến những vật liệu có nguồn gốc địa phương, không chỉ vì câu chuyện thẩm mỹ mà còn bởi khả năng giảm khoảng cách vận chuyển, tận dụng nguồn lực sẵn có và tạo nên sự phù hợp với điều kiện xây dựng tại chỗ.

Từ vật liệu quen thuộc đến ngôn ngữ kiến trúc mới

Bản sắc trong kiến trúc hôm nay không nhất thiết phải được tạo nên bằng những hình thức truyền thống dễ nhận biết. Đôi khi, bản sắc nằm trong một bề mặt đá được xử lý vừa đủ, một hệ lam gỗ phản chiếu ánh sáng, hay một bức tường gạch tạo bóng đổ trong suốt một ngày.

Khi được sử dụng với tư duy mới, những vật liệu quen thuộc có thể tiếp tục tạo ra những không gian hoàn toàn đương đại. Đây cũng là cách kiến trúc Việt Nam duy trì mối liên hệ với địa phương mà không bị giới hạn bởi việc tái hiện quá khứ.

Vật liệu có thể cũ, nhưng cách kiến trúc sử dụng chúng không nhất thiết phải cũ.