Điểm chạm của Thiết kế, Sáng tạo & Kiến tạo Không gian
Đi tìm điểm cân bằng giữa bảo tồn và phát triển
10 thg 6, 2026
Thông qua lăng kính của GS.TS.KTS Hoàng Đạo Kính, bài viết bóc tách những mâu thuẫn nội tại trong việc quản trị di sản đô thị tại Việt Nam. Đây là cuộc đối thoại sâu sắc về trách nhiệm của người kiến trúc sư trước những giá trị lịch sử đang bị đe dọa bởi áp lực kinh tế, từ đó gợi mở tư duy kết nối di sản vào nhịp sống đương đại một cách bền vững và đầy trân trọng.
Quan điểm của GS.TS.KTS Hoàng Đạo Kính luôn nhất quán: Bảo tồn phải song hành với phát triển bền vững. Ông phản đối tư duy "bảo tàng hóa" đô thị một cách cực đoan. Thay vào đó, di sản cần được "sống" trong lòng đô thị đương đại.
Đô thị, về bản chất, là một thực thể sống liên tục vận động và bồi đắp qua nhiều tầng nấc thời gian. Tuy nhiên, trong bối cảnh phát triển nóng của các đô thị Việt Nam hiện nay, di sản dường như đang đứng trước một cuộc "giằng xé" khốc liệt. Một bên là nhu cầu hiện đại hóa, tối ưu hóa giá trị kinh tế từ đất đai; một bên là những ký ức văn hóa, những hình hài kiến trúc đã định danh cho tâm hồn của một thành phố. GS.TS.KTS Hoàng Đạo Kính - người vẫn được giới nghề gọi là "hiệp sĩ di sản" - đã đặt ra một vấn đề nhức nhối: Di sản đô thị không phải là món đồ cổ trong tủ kính, nhưng cũng không thể là vật tế thần cho những tham vọng phát triển thiếu kiểm soát.
Sự giằng xé giữa cái cũ và cái mới
Di sản đô thị Việt Nam, từ khu phố cổ Hà Nội đến những công trình kiến trúc thời kỳ thuộc địa tại TP. Hồ Chí Minh, đều đang chịu sức ép từ hai phía. Phía thứ nhất là sự "lão hóa" tự nhiên về vật chất và sự lạc hậu về công năng so với lối sống mới. Phía thứ hai là áp lực từ các dự án bất động sản cao tầng, nơi mà mỗi mét vuông di sản được cân đo bằng lợi nhuận tài chính thay vì giá trị tinh thần.
GS.TS.KTS Hoàng Đạo Kính chỉ ra rằng, di sản đô thị thường bị coi là vật cản của sự phát triển. Người ta muốn phá bỏ một biệt thự cũ để xây dựng một cao ốc hiện đại, với lập luận về sự tiến bộ. Thế nhưng, đô thị thiếu đi di sản sẽ trở nên mất trí nhớ. Một thành phố không có ký ức là một thành phố không có bản sắc, và đó chính là thất bại lớn nhất của quy hoạch kiến trúc. Sự giằng xé này không chỉ nằm ở những con số kinh tế, mà còn nằm trong tư duy của các nhà quản lý và cả những kiến trúc sư trẻ đang loay hoay giữa việc chạy theo xu hướng toàn cầu hay gìn giữ giá trị bản địa.
GS.TS.KTS Hoàng Đạo Kính chỉ ra rằng, di sản đô thị thường bị coi là vật cản của sự phát triển. Người ta muốn phá bỏ một biệt thự cũ để xây dựng một cao ốc hiện đại, với lập luận về sự tiến bộ. Thế nhưng, đô thị thiếu đi di sản sẽ trở nên mất trí nhớ. Một thành phố không có ký ức là một thành phố không có bản sắc, và đó chính là thất bại lớn nhất của quy hoạch kiến trúc.
Bảo tồn không phải là đóng băng di sản
Quan điểm của GS.TS.KTS Hoàng Đạo Kính luôn nhất quán: Bảo tồn phải song hành với phát triển bền vững. Ông phản đối tư duy "bảo tàng hóa" đô thị một cách cực đoan. Thay vào đó, di sản cần được "sống" trong lòng đô thị đương đại. Bảo tồn di sản đô thị thực chất là quá trình thích nghi hóa, đưa những công năng mới vào trong vỏ bọc cũ, để di sản tiếp tục đóng góp vào nền kinh tế và đời sống văn hóa của người dân địa phương.
Chúng ta cần nhìn nhận di sản như một loại tài nguyên đặc biệt. Khác với tài nguyên thiên nhiên, tài nguyên di sản một khi đã mất đi là không bao giờ có thể phục hồi nguyên trạng. Đối với giới thiết kế trẻ, bài học từ "người thầy di sản" chính là kỹ năng lắng nghe công trình. Trước khi đặt bút cải tạo hay can thiệp vào một không gian lịch sử, người kiến trúc sư cần thấu hiểu lớp lang văn hóa, kỹ thuật xây dựng và cả những câu chuyện ẩn sau từng viên gạch, mái ngói. Đó chính là tinh thần kết nối hào hứng giữa quá khứ và tương lai mà kiến trúc hiện đại cần hướng tới.
Vai trò của kiến trúc sư trong việc hòa giải mâu thuẫn
Kiến trúc sư không chỉ là người vẽ ra những khối hình đẹp mắt, mà còn là nhà hòa giải giữa di sản và nhu cầu hiện đại. GS.TS.KTS Hoàng Đạo Kính nhấn mạnh rằng, việc bảo tồn các công trình đơn lẻ là chưa đủ; chúng ta cần bảo tồn cả cấu trúc không gian và "hồn đô thị". Điều này đòi hỏi những giải pháp thiết kế tinh tế, nơi cái mới không "nuốt chửng" cái cũ mà tôn vinh lẫn nhau.
Trong các dự án bảo tồn và chỉnh trang đô thị, việc áp dụng các giải pháp kiến trúc xanh và vật liệu bền vững là một hướng đi tất yếu. Sự kết hợp giữa công nghệ hiện đại và tri thức bản địa không chỉ giúp kéo dài tuổi thọ của di sản mà còn tạo ra những không gian sống chất lượng cao. Giới thiết kế trẻ hôm nay, với sự nhạy bén về công nghệ, cần là người dẫn đầu trong việc đề xuất những mô hình chuyển đổi công năng sáng tạo cho di sản, từ những nhà máy cũ thành trung tâm nghệ thuật, hay từ các khu phố cổ thành những không gian đi bộ giàu tính trải nghiệm.
Bảo tồn di sản không phải là một rào cản sáng tạo, mà là một bệ phóng.
Di sản là nền tảng của bản sắc đô thị
Cuộc giằng xé mà GS.TS.KTS Hoàng Đạo Kính đề cập cũng chính là cuộc đấu tranh để giữ gìn phẩm giá cho đô thị. Một kiến trúc chuyên nghiệp là một kiến trúc biết tôn trọng bối cảnh. Chúng ta không thể xây dựng một tương lai vững chắc nếu không có nền móng từ quá khứ. Di sản đô thị chính là bằng chứng xác thực nhất về trình độ văn hóa và tư duy của một dân tộc qua các thời kỳ.
Việc thấu hiểu những trăn trở của các chuyên gia đầu ngành giúp thế hệ kế cận có cái nhìn đa chiều hơn. Tính bản địa trong kiến trúc không phải là một khẩu hiệu, mà là một hành động cụ thể trong việc ứng xử với những di sản còn sót lại. Khi người trẻ nhìn thấy giá trị của một bức tường rêu phong hay một hệ cửa gỗ cũ kỹ, đó là lúc dòng chảy văn hóa được tiếp nối một cách tự nhiên và đầy nhiệt huyết.
Hướng về một sự phát triển nhân văn
Những suy ngẫm của GS.TS.KTS Hoàng Đạo Kính về sự giằng xé của di sản đô thị chính là hồi chuông cảnh tỉnh cho những ai đang làm nghề kiến trúc. Sự phát triển không thể đánh đổi bằng mọi giá. Chúng ta cần một sự phát triển nhân văn, nơi di sản và hiện đại cùng tồn tại trong một chỉnh thể thống nhất và hài hòa.
Đối với cộng đồng thiết kế, việc bảo tồn di sản không phải là một rào cản sáng tạo, mà là một bệ phóng. Nó thách thức chúng ta phải tìm ra những giải pháp thiết kế thông minh hơn, sâu sắc hơn. Khi chúng ta giải quyết được mâu thuẫn giữa bảo tồn và phát triển, chúng ta không chỉ cứu vãn được những công trình cũ, mà còn đang kiến tạo nên những đô thị đáng sống, giàu bản sắc cho tương lai. Hãy để di sản cất tiếng nói trong ngôn ngữ của ngày hôm nay, bằng tất cả sự trân trọng và tư duy học thuật nghiêm túc.
