Hệ thống Superblocks tại Barcelona

Chuyển đổi hệ thống di chuyển công cộng
Để cư dân không cảm thấy bị cô lập khi hạn chế ô tô, hệ thống xe buýt trực giao (orthogonal bus network) phải được thiết lập dọc theo các cạnh của Siêu khối. Cư dân chỉ cần đi bộ tối đa 200-300m là có thể tiếp cận trạm dừng xe buýt hoặc xe đạp công cộng.
Thử nghiệm thực tế và điều chỉnh (Tactical Urbanism)
Các thành phố như Barcelona thường bắt đầu bằng phương pháp "Đô thị học chiến thuật" – sử dụng sơn, chậu cây và vật liệu rẻ tiền để ngăn đường tạm thời. Sau khi thu thập phản hồi từ cộng đồng và quan sát dòng chảy giao thông, họ mới tiến hành xây dựng kiên cố.

③ Tác động đa tầng: Khi con người trở thành trung tâm
Việc triển khai Superblock tạo ra những "cú hích" mạnh mẽ lên ba trụ cột chính của đời sống đô thị:
Tác động đối với con người và sức khỏe
Khi ô tô không còn là "ông chủ" của đường phố, chất lượng sống của cư dân được cải thiện rõ rệt:
■ Giảm ô nhiễm: Nồng độ $NO_2$ và bụi mịn $PM_{2.5}$ giảm đáng kể do lượng khí thải từ ống pô biến mất tại vùng lõi.
■ Sức khỏe tâm thần: Tiếng ồn đô thị giảm từ mức gây hại xuống mức thư giãn, giúp cư dân giảm căng thẳng và cải thiện chất lượng giấc ngủ.
■ Khuyến khích vận động: Đường phố an toàn hơn khiến trẻ em và người già tự tin ra ngoài đi bộ, đạp xe, từ đó giảm tỷ lệ béo phì và các bệnh tim mạch.
Tác động đối với kiến trúc và cảnh quan
Superblock cung cấp một "khung tranh" mới cho các kiến trúc sư sáng tạo:
■ Kiến trúc mở: Các tòa nhà không còn phải đóng kín cửa để ngăn tiếng ồn, tạo điều kiện cho các giải pháp kiến trúc xanh, ban công mở và thông gió tự nhiên.
■ Tính bao trùm: Thiết kế không gờ và ưu tiên người đi bộ giúp người khuyết tật và người già có thể tiếp cận mọi không gian một cách bình đẳng.
■ Đa dạng sinh học: Các trục đường xanh đóng vai trò như những hành lang sinh thái cho chim và côn trùng trong lòng thành phố.
Tác động đối với xã hội và cộng đồng
Đây là tác động sâu sắc nhất, giúp hàn gắn các mối quan hệ láng giềng đã bị chia cắt bởi dòng xe cộ:
■ Tái cấu trúc không gian công cộng: Đường phố trở thành "phòng khách ngoài trời", nơi diễn ra các hoạt động giao lưu, họp chợ hoặc biểu diễn nghệ thuật.
■ Gia tăng tương tác xã hội: Các nghiên cứu cho thấy số lượng tương tác giữa những người hàng xóm tăng lên gấp 3 lần sau khi khu phố chuyển sang mô hình Siêu khối.

④ Hạn chế, thực trạng và những "vết gợn" trong triển khai
Dù mang lại viễn cảnh tươi sáng, mô hình Superblock vẫn đối mặt với những thách thức nghiệt ngã trong thực tế.
Nghịch lý Gentrification (Chỉnh trang đô thị gây phân hóa)
Đây là hạn chế lớn nhất của các khu đô thị xanh. Khi một khu vực trở nên quá đáng sống, giá bất động sản và giá thuê nhà sẽ tăng vọt.
■ Hệ quả: Những cư dân thu nhập thấp hoặc các hộ kinh doanh nhỏ lẻ đã sống lâu đời ở đó buộc phải di dời vì không chịu nổi chi phí, biến Siêu khối thành "ốc đảo" dành riêng cho giới nhà giàu.
■ Thực trạng: Tại quận Eixample (Barcelona), một số khu vực sau khi trở thành Superilla đã chứng kiến làn sóng cư dân mới là những người làm việc từ xa có thu nhập cao, trong khi bản sắc cộng đồng cũ bị mờ nhạt.
Sự phản kháng của các hộ kinh doanh địa phương
Nhiều tiểu thương lo ngại rằng việc hạn chế ô tô sẽ khiến khách hàng không thể đến mua sắm, dẫn đến phá sản.
■ Mâu thuẫn: Cuộc chiến giữa những người muốn không gian yên tĩnh (cư dân) và những người muốn sự sôi động, tiện lợi (người kinh doanh) thường kéo dài dai dẳng trong giai đoạn lấy ý kiến cộng đồng.
Áp lực giao thông lên các tuyến đường ngoại vi
Việc "đóng" đường bên trong có thể đẩy toàn bộ áp lực kẹt xe sang các tuyến đường bao quanh. Nếu không có một hệ thống giao thông công cộng cực kỳ tốt, Superblock chỉ đơn giản là đẩy "rác" (tiếng ồn và khí thải) từ nhà mình sang nhà hàng xóm.
Thách thức đối với các đô thị có cấu trúc lịch sử phức tạp
Mô hình Superblock hoạt động hoàn hảo trên cấu trúc lưới điện (grid) của Barcelona hay New York. Tuy nhiên, với những thành phố có cấu trúc "xương cá" hoặc ngõ ngách chằng chịt như Hà Nội hay TP.HCM, việc tìm ra một đơn vị 3x3 để gộp lại là vô cùng khó khăn.
■ Thực trạng tại Việt Nam: Chúng ta chỉ mới dừng lại ở các "Tuyến phố đi bộ" vào cuối tuần. Đây là một dạng sơ khai của Superblock nhưng chưa đạt tới tầm vóc của một đơn vị quy hoạch tự vận hành hàng ngày.

⑤ Tầm nhìn đến năm 2030: Thành phố của những Siêu khối
Để mô hình này thành công và tránh được các hạn chế nêu trên, các nhà quy hoạch hiện nay đang đề xuất giải pháp "Mạng lưới hóa":
■ Phân bổ công bằng: Thay vì chỉ làm 1-2 Siêu khối kiểu mẫu, thành phố phải triển khai trên diện rộng (ví dụ mục tiêu 503 siêu khối của Barcelona) để tránh tình trạng giá bất động sản chỉ tăng cục bộ ở một nơi.
■ Chính sách nhà ở: Đi kèm với quy hoạch xanh phải là chính sách khống chế giá thuê nhà hoặc ưu tiên nhà ở xã hội để giữ chân cộng đồng cũ.
■ Số hóa hạ tầng: Sử dụng dữ liệu lớn (Big Data) để điều tiết nhịp điệu giao thông tại các trục đường bao, đảm bảo sự lưu thông thông suốt của thành phố.

Superblock không phải là một "cây đũa thần" có thể giải quyết mọi vấn đề đô thị ngay lập tức. Đó là một quá trình thương lượng đau đớn giữa lợi ích cá nhân và lợi ích cộng đồng, giữa sự tiện lợi của máy móc và nhu cầu hơi thở của con người.
Đối với những người làm trong ngành thiết kế và kiến trúc như chúng ta tại DesignPlus, Superblock là một lời nhắc nhở rằng: thiết kế vĩ đại nhất không phải là những tòa tháp chọc trời lung linh, mà là việc trả lại một môi trường an toàn, xanh mát và đầy tính kết nối cho từng bước chân của cư dân. Thành phố của tương lai sẽ không được đo bằng số lượng km đường cao tốc, mà được đo bằng số lượng nụ cười của trẻ em khi chúng có thể chơi đùa ngay trên chính con phố trước hiên nhà mình.