Trong bối cảnh các đô thị hiện đại đang chứng kiến sự suy giảm vai trò của chợ truyền thống trước sức ép của siêu thị, trung tâm thương mại và mua sắm trực tuyến, câu hỏi đặt ra không chỉ là chợ có còn cần thiết hay không, mà sâu xa hơn: kiến trúc có thể làm gì để chợ tiếp tục tồn tại như một không gian đô thị sống động?
Chợ Santa Caterina tại Barcelona, dưới bàn tay của Enric Miralles và Benedetta Tagliabue (EMBT), là một ví dụ tiêu biểu cho cách tư duy kiến trúc có thể tái sinh một mô hình truyền thống mà không phủ nhận quá khứ của nó.
Chợ truyền thống – một thực thể xã hội hơn là một công trình đơn thuần
Theo TCVN 9211:2012, chợ được định nghĩa là một môi trường kiến trúc công cộng phục vụ hoạt động mua bán hàng hóa và dịch vụ thương nghiệp. Tuy nhiên, tính “truyền thống” của chợ không nằm ở hình thức kiến trúc, mà nằm ở phương thức giao dịch, mối quan hệ xã hội và cách sử dụng không gian.
Chợ là nơi giao tiếp trực tiếp, nơi mặc cả, nơi con người tiếp xúc với con người – điều mà các mô hình phân phối hiện đại khó thay thế hoàn toàn.
Tại các đô thị Việt Nam, chợ vẫn giữ vai trò quan trọng trong phân phối hàng hóa và tạo việc làm, nhưng đồng thời cũng bộc lộ nhiều hạn chế: điều kiện vệ sinh kém, hạ tầng xuống cấp, không gian công cộng nghèo nàn. Vấn đề cốt lõi không nằm ở bản chất của chợ, mà ở cách tổ chức không gian và cách kiến trúc can thiệp.
Santa Caterina – tiếp nhận sự phức tạp thay vì xóa bỏ
Chợ Santa Caterina được xây dựng từ năm 1845, là chợ có mái che đầu tiên của Barcelona. Khi bước vào dự án cải tạo năm 1997, EMBT không tiếp cận công trình như một “đối tượng cần làm mới”, mà như một lớp ký ức đô thị cần được tiếp nối.
Thay vì phá bỏ cấu trúc cũ, phương án thiết kế chọn cách chồng lớp kiến trúc mới lên kiến trúc hiện hữu, tạo nên một tổng thể lai ghép – nơi quá khứ và hiện tại cùng tồn tại. Ngôn ngữ kiến trúc đương đại được sử dụng không nhằm phô diễn hình thức, mà để giải quyết lại công năng, luồng tiếp cận và mối quan hệ với đô thị xung quanh.
Mái chợ – biểu tượng kiến trúc và chiến lược đô thị
Yếu tố nổi bật nhất của chợ Santa Caterina là hệ mái uốn lượn, phủ gốm nhiều màu trên nền kết cấu gỗ. Tuy nhiên, mái không chỉ là một hình ảnh thị giác.
Nó hoạt động như một dấu hiệu đô thị, giúp chợ được nhận diện từ xa trong mạng lưới phố cổ chật hẹp, đồng thời tạo ra một “bầu trời nhân tạo” che chở cho các hoạt động bên dưới.
Hình thức mềm mại, không đối xứng của mái phản ánh đúng bản chất của chợ: phi tuyến tính, linh hoạt, luôn biến đổi theo nhịp sống hàng ngày. Đây là một cách EMBT chuyển hóa tinh thần của không gian truyền thống sang ngôn ngữ kiến trúc mới, thay vì sao chép hình thức cũ.
Tái tổ chức không gian – ưu tiên trải nghiệm cộng đồng
Bên trong, số lượng quầy hàng được giảm bớt, nhưng hệ thống tiếp cận, dịch vụ và không gian công cộng được cải thiện rõ rệt. Diện tích dành cho người đi bộ, giao tiếp và nghỉ ngơi được mở rộng, biến chợ từ một nơi chỉ để mua bán thành một không gian sinh hoạt đô thị đa chức năng.
Việc kết nối trực tiếp chợ với đại lộ Avinguda Francesc Cambó giúp Santa Caterina không còn là một không gian khép kín, mà trở thành một điểm trung chuyển giữa các lớp đô thị: khu phố cổ, không gian công cộng và đời sống hàng ngày của cư dân địa phương.
Kiến trúc như một công cụ bảo tồn sống
Santa Caterina cho thấy bảo tồn chợ truyền thống không đồng nghĩa với việc “đóng băng” nó trong hình ảnh quá khứ. Ngược lại, kiến trúc cần chấp nhận sự thay đổi, nhưng thay đổi trên cơ sở hiểu rõ cấu trúc xã hội và văn hóa của không gian đó.
Thay vì coi chợ là một vấn đề cần “giải quyết”, EMBT coi chợ là một nguồn năng lượng đô thị cần được tổ chức lại. Đây chính là điểm cốt lõi trong tư duy kiến trúc của dự án: kiến trúc không áp đặt, mà đóng vai trò như chất xúc tác, giúp đời sống đô thị tiếp tục vận hành theo cách bền vững hơn.
Thông tin dự án
Tên công trình: Chợ Santa Caterina
Kiến trúc sư: Enric Miralles & Benedetta Tagliabue – Miralles Tagliabue EMBT
Địa điểm: Barcelona, Tây Ban Nha
Thời gian thiết kế & thi công: 1997 – 2005
Chức năng: Chợ thực phẩm kết hợp không gian ẩm thực và không gian công cộng
Ảnh: © Duccio Malagamba
