Chiesa di Santa Maria Assunta ở Riola, công trình duy nhất của Alvar Aalto tại Ý, là sự kết hợp độc đáo giữa kiến trúc Bắc Âu và tinh thần địa phương. Từ ý tưởng ban đầu đến sự tham gia của cộng đồng, nhà thờ trở thành biểu tượng của thiết kế hiện đại, giàu ánh sáng và gắn kết với cảnh quan thiên nhiên Appennini.
Một cử chỉ, gần như là sự đặt tay: tay mở về phía làng, ôm lấy cộng đồng, rồi tay ngang thẳng về thung lũng dẫn xuống Bologna. Đó là cách mà nhà thờ Santa Maria Assunta ở Riola di Vergato – công trình “gần như” duy nhất của Alvar Aalto tại Ý – ra đời. “Gần như” bởi Aalto còn thiết kế tạm thời pavilion Phần Lan tại Giardini della Biennale, nhưng đây được xem là công trình chính thức duy nhất tại Ý.
Trước khi thực hiện dự án này, Aalto đã có mối quan hệ đặc biệt với Ý, từ chuyến đi trăng mật cùng vợ Aino Marsio – đối tác của ông trong các sáng tạo đột phá về kiến trúc và thiết kế, trong đó có thương hiệu Artek. Mối quan hệ yêu thương nhưng nhiều lần hụt hẫng khi nhiều cơ hội thiết kế không thành hiện thực.
Vào thời điểm then chốt, Italia Công giáo của Công đồng Vatican II tìm đến Aalto, nhờ ông thiết kế một nhà thờ hiện đại, mở và tạo không gian tham gia cho cộng đồng. Hồng y Giacomo Lercaro của Bologna mong muốn những đổi mới lễ nghi và không gian, trong khi các nhà thờ cũ không đủ rộng. Cuối cùng, Aalto chọn Riola, nơi thiên nhiên, sông Reno, rừng và sườn núi tạo nên nguồn cảm hứng cho dự án.
Ngày 10/1/1966, cả cộng đồng Riola tụ họp gặp Aalto. Sau cuộc gặp, ông nhận một hộp vật liệu khoảng 100 kg từ địa phương – gỗ, đất, đá – tất cả là “vật liệu phản ứng thơ ca”. Từ đây, dự án ra đời: quảng trường chính trở thành dòng sông Reno, sân trước nhà thờ dốc xuống để mở rộng không gian nội thất, kết hợp với ánh sáng gián tiếp phương Bắc qua các dải cửa sổ xếp lớp, định hình bầu trời nội thất và mặt tiền cong dạng “cresta”.
Nhà thờ sử dụng khung bê tông cốt thép lớn, bất đối xứng và uốn cong, không hề giống phiên bản gỗ ban đầu. Không gian được xác định bởi trắng của tường và đỏ của sàn gạch nung, kết hợp với các yếu tố linh hoạt: mái vòm đôi, phân vùng thấp của hội trường tạo khoảng sân khấu nhỏ, phòng rửa tội mở rộng xuống mực sông.
Nhà thờ không chỉ ra đời từ địa phương mà còn không sao chép nguyên mẫu: mái đồng cong, gỗ ngoài trời, đá sa thạch lấy từ Montovolo gần đó. Khi Lercaro từ chức năm 1968, dự án tưởng chừng ngưng lại nhưng cộng đồng và đội thi công – bao gồm Grandi Lavori của Mario Tamburini – tiếp tục thực hiện, hoàn thiện công trình. Một số phần bổ sung, như tháp chuông bê tông, hoàn thiện năm 1994.
Santa Maria Assunta là dự án 100% Aalto, đồng thời 100% Ý, mang dấu ấn cộng đồng và kỹ thuật địa phương. Nhà thờ tiếp tục sống trong văn hóa, văn học (Loriano Machiavelli, Francesco Guccini) và các hoạt động phục dựng hiện nay. Nó trở thành điểm đến như Ronchamp, Cappella dell’Autostrada hay nhà thờ Michelucci ở San Marino, tạo nên “cuộc hành hương kiến trúc” mới.
Dù vẫn là “gần như” công trình duy nhất của Aalto tại Ý, Santa Maria Assunta chắc chắn là kiệt tác Bắc Âu giữa Appennini, công trình tập thể nói tiếng Phần Lan, Ý và Bologna cùng lúc.
