Giữa lòng phố cổ Hội An – nơi mang dấu ấn kiến trúc và văn hóa hàng trăm năm – tồn tại một trong những công trình nhà ở di sản tiêu biểu nhất: Nhà cổ Đức An. Không chỉ là một ngôi nhà cổ với giá trị kiến trúc điển hình của vùng miền Trung, nơi đây còn là không gian chắt lọc tinh hoa sinh hoạt, thương mại, văn hóa và lịch sử cách mạng Việt Nam - nơi kể lại câu chuyện về con người, thời gian và mối quan hệ giữa họ với phố Hội.
Ấn tượng đầu tiên của nhiều du khách khi bước vào không gian nhà cổ này là dáng vẻ nguyên bản và liền mạch của dãy nhà ống truyền thống. Nhà cổ Đức An có cấu trúc hình ống – một kiểu nhà phố đặc trưng ở Hội An – với mặt tiền rộng khoảng 7 mét, sâu vào bên trong gần 40 mét, tạo nên một “sợi chỉ thị giác” dẫn dắt người xem đi qua từng lớp không gian khác nhau. Điểm đặt tên “Đức An” không chỉ đơn thuần là một địa danh, mà còn mang ý nghĩa sâu xa: giữ gìn đạo đức để bình an – một triết lý sống gắn liền với các giá trị truyền thống gia đình Việt.
Kiến trúc tổng thể của nhà cổ gồm nhiều lớp không gian chức năng liên tiếp, gắn với đời sống của cư dân và hoạt động thương mại truyền thống. Phần đầu tiên của ngôi nhà trước đây từng là khu kinh doanh – nơi cửa hàng sách Hán – Nôm và văn phòng phẩm từng có mặt, thu hút học giả và cư dân trong vùng. Khu vực này ngày nay vẫn lưu giữ hệ thống tủ thuốc, sách cổ và những hiện vật gợi nhớ về một thời buôn bán sôi động bên rìa thương cảng Hội An.
Bước sâu vào bên trong, không gian chuyển tiếp sang khu phòng khách – nơi gia đình Phan từng sinh hoạt. Đây là điểm giao thoa giữa đời sống thường nhật và văn hóa tâm linh, với vị trí thờ tự, bàn thờ tổ tiên và nhiều hoành phi câu đối cổ được đặt trang trọng. Những bản khắc song ngữ cùng bộ bàn ghế cổ có nghệ thuật chạm khắc tinh xảo không chỉ là vật trang trí, mà còn biểu thị tinh thần học thuật và sự tôn kính tổ tiên – nét văn hóa đặc trưng của tầng lớp trí thức và thương gia miền Trung thời trước.
Điểm đặc sắc trong tổ chức không gian nội thất là sự liên thông giữa các khu vực chức năng mà không cần sử dụng cửa ngăn cứng nhắc. Mối liên kết này tạo ra một dòng chảy không gian mở, cho ánh sáng và gió tự nhiên len lỏi khắp nhà, đồng thời mở tầm nhìn về phía sân trời, nơi đặt những chậu cây, bể nước nhỏ và tiểu cảnh tĩnh tại. Đây là một giải pháp kiến trúc vừa thực dụng trong khí hậu nhiệt đới gió mùa, vừa tạo nên sự mềm mại, nhẹ nhàng trong trải nghiệm không gian.
Hệ khung gỗ của nhà cổ được thi công theo lối “nhà rường” miền Trung, sử dụng loại gỗ đặc trưng có độ bền cao, thích ứng với khí hậu nóng ẩm. Hệ thống “chồng rường – giả thủ”, “mái chồng trụ đội” và lớp ngói âm dương trên mái tạo nên sự bền vững cho ngôi nhà hơn hai thế kỷ. Đặc biệt, phần giữa nhà sở hữu hai lớp mái xếp chồng lên nhau – một kiểu kiến trúc rất ít còn sót lại ở Hội An – giúp mở rộng chiều cao mà vẫn giữ được sự khiêm nhường về tỷ lệ.
Không gian sân trong với hành lang và khoảng ngồi nghỉ là điểm nhấn kiến trúc khác biệt, thể hiện sự ưu tiên đối với mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên. Những khoảng xanh rải rác, bài trí bàn ghế gỗ và hành lang dài mở ra nhiều góc nhìn khác nhau, vừa là nơi nghỉ ngơi, vui chơi cho gia đình, vừa là nơi tiếp khách trong những ngày lễ tết.
Giá trị của nhà cổ Đức An không chỉ đến từ cấu trúc vật chất mà còn đến từ tầng lớp ý nghĩa lịch sử gắn với những sự kiện quan trọng của địa phương. Trong giai đoạn phong trào yêu nước chống thực dân, ngôi nhà này từng là nơi tụ họp của các trí thức yêu nước nổi tiếng, là địa chỉ hoạt động của một tổ chức thanh niên cách mạng và từng cất giữ tài liệu, sách báo cách mạng. Đặc biệt, nhiều hiện vật quý như sách cổ, hoành phi, câu đối và các đồ dùng tay nghề truyền thống vẫn được gia đình lưu giữ cẩn thận. Những món đồ này không đơn thuần là vật kỷ niệm, mà còn kể những câu chuyện về đời sống học thuật, văn hóa gia đình và quan niệm thẩm mỹ của người xưa.
Trong bối cảnh đô thị hóa và biến đổi du lịch, việc giữ gìn và phát huy giá trị của những công trình như nhà cổ Đức An là một thách thức lớn. Nhưng chính nơi đây, nhờ sự cẩn trọng của những thế hệ kế tiếp trong gia tộc và nhận thức sâu rộng về văn hóa, kiến trúc đã đứng vững qua hai thế kỷ. Ngôi nhà không chỉ mở cửa đón du khách mà còn là nơi giáo dục thế hệ trẻ về tầm quan trọng của việc gìn giữ ký ức đô thị, trân trọng giá trị truyền thống và hiểu rõ hơn về lịch sử cộng đồng.
Nhà cổ Đức An vì thế không chỉ là một di tích kiến trúc mà còn là một biểu tượng của Hội An – nơi kiến trúc, lịch sử và đời sống kết nối sâu sắc, làm nên một bức tranh phong phú về văn hóa miền Trung. Khi đi qua những gian phòng, bước lên những bậc gỗ cũ và chiêm ngưỡng những chi tiết chạm khắc tinh tế, người ta không chỉ “xem” kiến trúc cổ, mà còn “cảm” được hơi thở của thời gian và nhịp sống của những thế hệ đã sống, làm việc và trân trọng ngôi nhà này suốt gần hai thế kỷ.
Địa chỉ: 129 đường Trần Phú – trung tâm khu phố cổ Hội An – TP Hội An – Tỉnh Quảng Nam.
