Nguyễn Hoàng Mạnh Khi Sang Trọng Được Định Nghĩa Lại Trong Kiến Trúc
“Nhiều người cứ gắn mác “kiến trúc xanh” cho Nguyễn Hoàng Mạnh, nhưng như vậy là chưa thỏa đáng. Tôi nghĩ và làm kiến trúc từ thực tiễn chứ không theo trào lưu, trường phái nào cả… Tôi có thể tóm tắt triết lý thiết kế của mình là ‘tái định nghĩa không gian sống sang trọng’”. Kiến Việt xin trân trọng giới thiệu cuộc trò chuyện với KTS Nguyễn Hoàng Mạnh về quá trình học tập, hành nghề và các nguyên tắc tạo lập không gian sống sang trọng của anh.
Vũ Hiệp: Chào anh! Tôi thấy các công trình của KTS Nguyễn Hoàng Mạnh thường có tạo hình tối giản. Vậy cuộc sống của anh có tương ứng như vậy không?
KTS Nguyễn Hoàng Mạnh: Tôi sống cũng đơn giản thôi, nhưng hành trình cuộc đời thì khá sinh động. Tôi sinh ở Lạng Sơn, quê hai bên nội ngoại thì ở Nam Định và Huế. Năm tôi 4 tuổi, bố mẹ được điều động công tác ở Vinh và gia đình sống ở đó 5 năm. Năm 9 tuổi, tôi sống và học phổ thông ở Phan Thiết, cũng lại do bố mẹ chuyển công tác. Năm 1989, tôi nhập học ở Trường Đại học Kiến trúc TP. Hồ Chí Minh và gắn bó với thành phố này đến nay.
Vũ Hiệp: Thật thú vị khi anh đã trải nghiệm tuổi trẻ ở mọi miền đất nước. Việc thay đổi nơi sống liên tục từ nhỏ như vậy đã ảnh hưởng thế nào đến anh?
KTS Nguyễn Hoàng Mạnh: Có một cái gì đó thôi thúc trong tôi là luôn phải làm việc, chuyển động. Tôi không thích nhàm chán. Kết thúc năm thứ hai đại học, tôi đã bỏ dở giữa chừng, lăn lộn vào cuộc sống Sài Gòn một thời gian - vẽ pano, phụ hồ… Sau đó, tôi nhận ra mình phải có bằng kiến trúc sư để làm việc nên đã quay lại trường để học tiếp và tốt nghiệp đại học năm 1997.
Vũ Hiệp: Ra trường, anh bắt đầu hành nghề kiến trúc sư như thế nào?
KTS Nguyễn Hoàng Mạnh: Tôi đi làm cho một công ty Nhật, phụ trách triển khai bản vẽ thi công. Lúc đó làm việc vì mưu sinh là chính, chứ chưa thực sự làm nghề kiến trúc.
Vũ Hiệp: Sự kiện nào khiến anh thay đổi cách nhìn về công việc của kiến trúc sư?
KTS Nguyễn Hoàng Mạnh: Học tập và làm việc ở Việt Nam, dù là làm việc cho công ty nước ngoài, tôi vẫn cảm thấy chưa thật tự tin đối với nghề. Vì vậy, năm 2000 tôi đã đi học thạc sĩ kiến trúc ở trường Katholieke Universiteit Leuven, Vương quốc Bỉ, một trường đại học lâu đời, từ thế kỷ 14. Đây là thời gian tôi thay đổi nhận thức sâu sắc về kiến trúc và công việc thiết kế kiến trúc.
Vũ Hiệp: Anh có thể nói về những điều tâm đắc mà anh đã học được ở Bỉ?
KTS Nguyễn Hoàng Mạnh: Lớp của tôi có 29 sinh viên đến từ 25 quốc gia, châu lục khác nhau, khiến mình có cơ hội giao lưu và nhận thức sự đa dạng văn hóa - kiến trúc của thế giới. Chúng tôi học nhiều các môn về tư tưởng, xã hội, con người. Tôi rất ấn tượng với môn nhân học. Ngoài ra, còn được hướng dẫn cách tư duy, tiếp cận một dự án kiến trúc. Ví dụ, ở Việt Nam khi ra đề bài đồ án là sinh viên vẽ liền cho thật bắt mắt, nhưng ở Bỉ thì phải nghiên cứu kỹ càng, phân tích vị trí và bối cảnh cẩn thận, xem xét tất cả các điều kiện ảnh hưởng đến công trình. Nói chung, trước tiên phải giải quyết cái gì rồi mới tính đến làm như thế nào.
Những tháng ngày học tập ở Bỉ đã thay đổi cách làm việc, cách sống của tôi: thay vì hời hợt thì phải nhìn sâu vào vấn đề.
Bên cạnh đó, chương trình học cũng mang tính thực tiễn cao như: cho kiến trúc sư kinh nghiệm dẫn sinh viên tham quan công trình thực tế của họ và giảng giải trực tiếp, hoặc tổ chức “study tour” đến các công trình kinh điển ở châu Âu.
Phương pháp sư phạm của họ là kích thích sự phát triển tư duy, khả năng phản biện, thảo luận nhóm của sinh viên chứ không truyền đạt một chiều như thường thấy ở Việt Nam. Tôi nghĩ rằng, đào tạo kiến trúc sư ở Việt Nam đã có những chuyển biến tích cực trong những năm gần đây, nhưng chúng ta vẫn còn khoảng cách xa với các nước phát triển.
Vũ Hiệp: Hẳn là khi về nước anh có một “thế đàm phán” trong công việc?
KTS Nguyễn Hoàng Mạnh: Về nước tôi được tuyển dụng làm CEO cho công ty Graham Taylor Design của Anh, chuyên về nội thất cao cấp. Thời gian này tôi đã học được cách làm nội thất “luxury” và quản trị doanh nghiệp thiết kế. Những kinh nghiệm đó rất hữu ích để sau này tôi phát triển văn phòng của mình - MIA Design Studio.
Vũ Hiệp: Trong 10 năm trở lại đây, văn phòng thiết kế MIA đã nhận được nhiều giải thưởng kiến trúc uy tín trong và ngoài nước cho các công trình nhà ở, khách sạn, khu nghỉ dưỡng cao cấp với phong cách tạo hình hiện đại, đơn giản và xanh. Tại sao anh có thể khiến những vật liệu thô mộc và phổ biến như bê tông, kính, cây xanh trở nên “luxury” như vậy?
KTS Nguyễn Hoàng Mạnh: Tôi có thể tóm tắt triết lý thiết kế của mình là “tái định nghĩa không gian sống sang trọng”, bao gồm các nguyên tắc: thứ nhất, chất lượng không gian nằm ở tỷ lệ, vật liệu, thiên nhiên, chứ không phải chi tiết trang trí; thứ hai, tối ưu hóa sử dụng tài nguyên; thứ ba, kết nối văn hóa địa phương.
Vũ Hiệp: Chúng ta hãy nói về nguyên tắc thứ nhất. Sự lược bỏ chi tiết trang trí và phô diễn tính chân thực của vật liệu là nền tảng của kiến trúc Hiện đại. Sự sang trọng thời nay cần tuân theo nguyên tắc kiến trúc hiện đại và đương đại - điều đó khá hợp lý. Còn tỷ lệ và thiên nhiên tạo ra sự sang trọng như thế nào?
KTS Nguyễn Hoàng Mạnh: Tỷ lệ không gian tốt, nhìn vô sẽ thấy có sinh khí. Thiên nhiên khi được mang vào công trình sẽ làm mờ ranh giới giữa bên trong với bên ngoài. Trong mỗi dự án, tôi luôn cố gắng thuyết phục chủ đầu tư sử dụng diện tích hiệu quả, giảm khối tích công trình để tăng khoảng trống không gian. Có người gọi đó là sự “lãng phí cần thiết”, tôi thì cho rằng đó là sự “sang trọng”. Chỉ khi con người đã thỏa mãn nhu cầu vật chất, tìm đến sự thư thái tinh thần, thì đó là biểu hiện của sang trọng.
Trước đây, sự sang trọng biểu đạt bằng vật chất giàu có. Ngày nay, sự sang trọng có thể được truyền tải bởi những khám phá về tinh thần, cảm xúc. Một không gian kiến trúc với tỷ lệ đặc/rỗng hài hòa có thể làm được điều đó.
Vũ Hiệp: Những không gian trống khiến tâm trí con người hướng đến tinh thần nhiều hơn là vật chất. Lão Tử và các bậc hiền nhân từ xa xưa đã nói đến điều đó. Anh “ngộ” điều đó từ đâu vậy?
KTS Nguyễn Hoàng Mạnh: Từ thực tiễn hành nghề của chính mình. Những năm đầu hành nghề kiến trúc, thiết kế của tôi cũng mang tính thương mại. Dần dần, mình nhận ra cái đẹp của sự đơn giản, cái hữu ích của không gian trống. Hiện nay ở TP Hồ Chí Minh, chỉ tiêu không gian trống chưa đến 1m2/người, trong khi ở nhiều đô thị trên thế giới đạt tới 15m2/người. Do đó, mỗi công trình kiến trúc cần tối đa hóa khoảng trống để thành phố có tổng khoảng trống lớn hơn. Tôi từng có bài nói chuyện trong Đại hội Kiến trúc sư thế giới năm 2023 về sự chữa lành đô thị thông qua những khoảng trống không gian kiến trúc.
Vũ Hiệp: Tiếp đến nguyên tắc thứ hai: tối ưu hóa sử dụng tài nguyên. Nghe có vẻ giống “kiến trúc bền vững” hoặc “kiến trúc xanh” nhỉ?
KTS Nguyễn Hoàng Mạnh: Nhiều người cứ gắn mác “kiến trúc xanh” cho Nguyễn Hoàng Mạnh, nhưng như vậy là chưa thỏa đáng. Tôi nghĩ và làm kiến trúc từ thực tiễn chứ không theo trào lưu, trường phái nào cả.
Tối ưu hóa sử dụng tài nguyên, trước hết là thiết kế các chức năng sử dụng một cách tối ưu để “dư” nhiều khoảng trống cho công trình, như đã nói ở trên. Ngay cả việc tính toán và thiết kế những đồ vật như cái bàn, cái ghế, cái giường, cái tủ… chỉ nên đảm bảo nhu cầu tối thiểu, mà vẫn thoải mái. Sau đó, hạn chế tối đa sự “màu mè”, không cần thiết phải “bay”, “chơi” hình khối nếu nó không hàm chứa một ý nghĩa chức năng nào. Kiến trúc đi từ cái cơ bản nhất của không gian sống đến cái hình thức; nó không cần phải “biểu diễn” hay “kể chuyện”. Bền vững, tức là trung thực!
Vũ Hiệp: Và nguyên tắc thứ ba: kết nối văn hóa địa phương. Cái này cũng là một nguyên lý cơ bản của kiến trúc, dù đôi khi chủ nghĩa Hiện đại quên mất. Anh có thể giải thích thêm về điều này?
KTS Nguyễn Hoàng Mạnh: Bối cảnh là yếu tố quan trọng trong mỗi dự án. Công trình kiến trúc cần có sự tương tác với môi trường, cảnh quan xung quanh, trước và sau khi nó được xây dựng. Ví dụ với Sky House, công trình đạt giải Nhất Liên hoan Kiến trúc Thế giới năm 2021, có vị trí nằm giữa các tòa nhà cao tầng, mặt tiền hướng Tây. Giải pháp tôi đưa ra là công trình không nhìn ra ngoài, mà nhìn vào bên trong.
Khí hậu, văn hóa, lối sống của địa phương tác động sâu sắc đến giải pháp kiến trúc. Ví dụ, dự án The Park ở Vinh, xung quanh là cánh đồng. Tôi thiết kế công trình để nó phù hợp với cảnh quan nông nghiệp cũng như lối sống của người dân và hạn chế những khắc nghiệt của gió Lào.
Vũ Hiệp: Anh có thể giải thích rõ hơn về sự kết nối giữa ba nguyên tắc trên trong việc tái định nghĩa không gian sống sang trọng?
KTS Nguyễn Hoàng Mạnh: Khi dành nhiều quỹ đất cho khoảng trống để đảm bảo một tỷ lệ không gian hài hòa, tức là phải tối ưu công năng của phần khối xây. Cây xanh góp phần làm cho công trình bền vững, cải thiện vi khí hậu, đồng thời biểu đạt ý nghĩa văn hóa địa phương. Ví dụ, ở công trình văn phòng của MIA, tôi thiết kế một không gian chuyển tiếp, gần giống kiểu thức hiên truyền thống, để mưa không hắt vào, đồng thời có chỗ để nghỉ ngơi cho nhân viên ngồi ngắm vườn trúc, loại cây có ý nghĩa tĩnh lặng, trong sạch trong văn hóa Việt Nam. Ba nguyên tắc trên kết hợp với nhau để tạo ra cảm giác sang trọng của công trình.
Vũ Hiệp: Anh có khó khăn khi thuyết phục chủ đầu tư chấp nhận một diễn giải mới về sự sang trọng?
KTS Nguyễn Hoàng Mạnh: Đương nhiên là khó rồi. Để chủ đầu tư thay đổi nhận thức về sự sang trọng là không dễ. Thành thật mà nói, tôi vẫn chưa thấy thành tựu như mong muốn. Mình vẽ 100 phương án, chỉ mới được xây dựng vài cái thôi. Hành trình vẫn ở phía trước.
Vũ Hiệp: Cám ơn anh về cuộc trò chuyện này!