Giữa Ánh Sáng và Bóng Tối – Khi ánh sáng trở thành ngôn ngữ tạo nên bầu không khí kiến trúc
Bài viết khám phá cách ánh sáng – tự nhiên lẫn nhân tạo – định hình cảm xúc, không gian và trải nghiệm kiến trúc, từ các công trình thương mại cho đến không gian nghệ thuật đương đại.
Trong kiến trúc, ánh sáng không chỉ là yếu tố chiếu sáng. Nó là vật liệu vô hình quyết định hình khối, cảm xúc và sự sống của không gian. Từ lịch sử nghệ thuật đến vật lý, ánh sáng luôn hiện diện như một lực tạo hình – và khi đi cùng bóng tối, nó trở thành ngôn ngữ mạnh mẽ nhất để kể câu chuyện của một công trình.
Như Luigi Ghirri từng viết: “Ánh sáng thay đổi hình thái và ý nghĩa của kiến trúc.”
Chỉ cần thay đổi góc chiếu sáng, một tòa nhà có thể chuyển từ sắc thái mềm mại ban mai sang vẻ kịch tính của chiều muộn. Với cùng một cấu trúc, ánh sáng và bóng đổ có thể tạo ra nhiều “phiên bản” không gian trong một ngày – một trải nghiệm mà bản vẽ hay mô hình không thể diễn đạt hết.
Ánh sáng như chất liệu kiến tạo bầu không khí
Tại Selo Store (MNMA Studio), ánh sáng tự nhiên được dẫn vào từng hốc sâu và mặt phẳng, làm nổi bật hình học mạnh mẽ của nội thất. Không gian mang vẻ tiết chế, nhưng chính sự “rửa sáng” nhẹ nhàng ấy tạo nên nhịp điệu thị giác tinh tế, biến cửa hàng thành một sân khấu đầy chiều sâu.
Ngược lại, ở Rombo IV Residence của Miguel Ángel Aragonés, ánh sáng trở thành “chất màu” thay đổi cảm xúc. Ban ngày là sự tĩnh tại của ánh sáng tự nhiên; ban đêm, ánh sáng nhân tạo chuyển sang sắc cam, xanh, tím – biến ngôi nhà thành một cảnh tượng siêu thực gợi nhớ đến các tác phẩm Cromosaturación của nghệ sĩ Carlos Cruz-Diez. Đây là ví dụ điển hình về cách ánh sáng có thể định hình trạng thái tinh thần của người sử dụng.
Ánh sáng và hình khối: vẽ nên họa tiết chuyển động
Trong nhiều nền kiến trúc, cấu kiện như pergola, mashrabiya hay gạch bông gió không chỉ để che nắng – chúng tạo ra “họa tiết ánh sáng” thay đổi theo thời gian. Ở Tòa nhà Lưu trữ Lịch sử Oaxaca (Mendaro Arquitectos), lớp vỏ công trình trở thành một màng lọc ánh sáng, tạo những đường bóng sắc nét trên sàn và tường, tăng nhịp điệu cho các không gian giao thông.
Cũng theo nguyên lý đó, Pavilion for Gardeners tại Club Hípico de Santiago (José Ignacio Valdivieso) sử dụng tường gạch đục lỗ để mô phỏng bóng cây – nơi mà trước kia những người làm vườn trú nắng. Ánh sáng xuyên qua từng lỗ nhỏ tạo thành lớp “lưới ánh sáng” liên tục thay đổi, biến một nơi nghỉ đơn giản thành trải nghiệm thị giác giàu cảm xúc.
Khi ánh sáng trở thành thước đo thời gian
Dự án Sun Path, Rajab to Shawwal 1444 của Civil Architecture cho Biennale Nghệ thuật Hồi giáo 2023 khai thác ánh sáng như một chỉ dấu thời gian. Thay vì dùng bóng đổ như đồng hồ mặt trời truyền thống, công trình sử dụng mái che đục lỗ để “đánh dấu thời khắc” bằng các vệt sáng. Nhịp chuyển sáng – tối diễn ra chậm rãi, tạo cảm giác về một dòng thời gian thiêng liêng hơn là các con số trên đồng hồ.
Khi kiến trúc biết “nói chuyện” bằng ánh sáng, không gian trở thành trải nghiệm.
Ánh sáng luôn là “bản chất thứ hai” của kiến trúc. Nó có thể làm sắc bén hình khối, làm mềm bề mặt, mở rộng không gian, kể chuyện về thời gian và khơi dậy cảm xúc. Khi được sử dụng đúng cách, ánh sáng không chỉ chiếu sáng công trình – nó khiến công trình sống.