Tái sử dụng thích ứng kiến trúc hiện đại tại TP.HCM
20 thg 1, 2026
Giữa tốc độ đô thị hóa nhanh và áp lực phát triển ngày càng lớn, nhiều công trình kiến trúc hiện đại tại TP.HCM đang đứng trước nguy cơ bị thay thế hoặc biến dạng. Tái sử dụng thích ứng không chỉ mở ra một hướng bảo tồn linh hoạt cho những di sản kiến trúc “chưa được gọi tên”, mà còn trở thành chiến lược phát triển đô thị bền vững – nơi ký ức, bản sắc và nhu cầu đương đại có thể cùng tồn tại.
Kiến trúc hiện đại – di sản bị lãng quên của đô thị Sài Gòn
Trong dòng chảy lịch sử kiến trúc TP.HCM, giai đoạn từ thập niên 1950 đến sau 1975 đánh dấu sự hình thành của một lớp kiến trúc hiện đại đặc biệt. Đây là thời kỳ các kiến trúc sư Việt Nam tiếp nhận tư duy hiện đại quốc tế, đồng thời bản địa hóa mạnh mẽ để thích ứng với khí hậu, văn hóa và lối sống nhiệt đới.
Những công trình như Hội trường Thống Nhất, Thư viện Tổng hợp, Rex Hotel, Caravelle hay các biệt thự, trụ sở công cộng thời kỳ này không chỉ mang giá trị thẩm mỹ, mà còn thể hiện tư duy tiến bộ về không gian, kết cấu và vi khí hậu. Tuy nhiên, khác với kiến trúc thuộc địa hay di sản truyền thống, kiến trúc hiện đại lại thường bị xem là “chưa đủ cũ” để bảo tồn.
Chính khoảng trống nhận thức này khiến nhiều công trình bị phá bỏ, cải tạo tùy tiện hoặc khai thác sai công năng – kéo theo sự mất mát âm thầm nhưng nghiêm trọng về ký ức đô thị.
Tái sử dụng thích ứng – từ giải pháp kỹ thuật đến chiến lược văn hóa
Trên thế giới, tái sử dụng thích ứng (adaptive reuse) đã vượt ra khỏi khái niệm cải tạo công trình đơn thuần. Đây được xem là một chiến lược cân bằng giữa bảo tồn và phát triển, giúp kéo dài vòng đời công trình, giảm phát thải xây dựng và duy trì bản sắc đô thị.
Thay vì phá bỏ để xây mới, adaptive reuse cho phép công trình cũ “đổi vai”: từ chức năng ban đầu sang những mô hình phù hợp hơn với bối cảnh đương đại như không gian sáng tạo, văn phòng linh hoạt, khách sạn boutique, trung tâm văn hóa hay dịch vụ cộng đồng.
Quan trọng hơn, mô hình này thừa nhận giá trị của công trình không chỉ nằm ở hình thức, mà ở ký ức, cấu trúc không gian và mối quan hệ với đô thị xung quanh.
TP.HCM: nhiều tiềm năng, không ít rào cản
TP.HCM sở hữu một quỹ công trình hiện đại có vị trí đắc địa, kết cấu tốt và khả năng thích ứng cao. Trên thực tế, một số dự án tái sử dụng đã chứng minh hiệu quả tích cực, vừa giữ được hình ảnh đô thị quen thuộc, vừa tạo ra giá trị kinh tế – xã hội mới.
Tuy nhiên, quá trình khảo sát cũng cho thấy nhiều vấn đề tồn tại:
Thiếu công nhận chính thức: phần lớn công trình hiện đại chưa được xếp loại di sản, khiến chúng dễ bị can thiệp hoặc phá bỏ.
Xuống cấp kỹ thuật: hệ thống hạ tầng, vật liệu và tiêu chuẩn an toàn không còn phù hợp, gây khó khăn cho cải tạo.
Áp lực thương mại và quy hoạch: quỹ đất trung tâm bị ưu tiên cho cao ốc mới, trong khi công trình cũ bị xem là kém hiệu quả.
Thiếu khung pháp lý: chưa có hướng dẫn cụ thể cho cải tạo – tái sử dụng kiến trúc hiện đại, cũng như cơ chế khuyến khích đầu tư.
Những rào cản này khiến adaptive reuse tại TP.HCM vẫn mang tính tự phát, thiếu định hướng dài hạn và dễ rơi vào tình trạng “bảo tồn hình thức nhưng mất tinh thần”.
Khi công trình cũ tạo ra giá trị mới
Các trường hợp tái sử dụng thành công cho thấy, chìa khóa không nằm ở việc giữ nguyên mọi thứ, mà ở cách hiểu đúng giá trị cốt lõi của công trình. Bảo tồn cấu trúc không gian, mặt đứng đặc trưng, giải pháp vi khí hậu – đồng thời cho phép linh hoạt trong tổ chức công năng và công nghệ – là hướng tiếp cận phù hợp hơn cả.
Ngược lại, những dự án cải tạo thiếu kiểm soát thường gặp vấn đề về môi trường trong nhà, an toàn cháy nổ hoặc phá vỡ mối quan hệ với cảnh quan đô thị, làm suy giảm giá trị lâu dài.
Định hướng cho một chiến lược đô thị nhân văn hơn
Để tái sử dụng thích ứng thực sự trở thành động lực phát triển, TP.HCM cần nhìn nhận mô hình này như một phần của chiến lược đô thị tích hợp, thay vì giải pháp riêng lẻ. Một số định hướng then chốt bao gồm:
Nhận diện và phân loại kiến trúc hiện đại có giá trị theo giai đoạn, типология và vai trò đô thị.
Xây dựng khung pháp lý rõ ràng, kèm theo cơ chế khuyến khích cho nhà đầu tư và kiến trúc sư.
Tích hợp adaptive reuse vào quy hoạch, đặc biệt tại các khu trung tâm và trục văn hóa.
Khuyến khích sáng tạo kiến trúc, chuyển đổi công trình cũ thành không gian cộng đồng, sáng tạo và giáo dục.
Nâng cao nhận thức xã hội, để cộng đồng cùng tham gia bảo vệ và khai thác giá trị di sản hiện đại.
Giữ lại để đi tiếp
Tái sử dụng thích ứng không phải là níu kéo quá khứ, mà là cách đô thị đối thoại với chính lịch sử của mình. Với kiến trúc hiện đại tại TP.HCM, đây là cơ hội để chuyển hóa những công trình “không còn mới” thành nguồn lực văn hóa – kinh tế – xã hội có giá trị lâu dài.
Trong một thành phố đang thay đổi từng ngày, việc giữ lại những lớp ký ức kiến trúc thông qua adaptive reuse chính là cách phát triển bền vững và nhân văn nhất.