Thiết kế sau hào quang: đã đến lúc nhìn lại vai trò thật sự của thiết kế công nghiệp
20 thg 1, 2026
Trong nhiều thập kỷ, thiết kế công nghiệp được khoác lên mình một sứ mệnh gần như “cứu rỗi” – được kỳ vọng là động lực cho thay đổi xã hội, đạo đức và môi trường. Nhưng khi những tuyên bố đó dần bộc lộ giới hạn, có lẽ đã đến lúc thiết kế cần quay về với bản chất của mình: một lĩnh vực nghệ thuật ứng dụng, giàu giá trị văn hóa, nhưng khiêm tốn hơn trong tham vọng định hình thế giới.
Trong lịch sử hiện đại, hiếm có lĩnh vực sáng tạo nào được thần thánh hóa mạnh mẽ như thiết kế công nghiệp. Từ sau thập niên 1950, hình ảnh nhà thiết kế gắn liền với quyền năng cải tạo xã hội, tái cấu trúc đời sống và “làm cho thế giới tốt đẹp hơn” thông qua hình thức và sản phẩm. Niềm tin ấy vẫn còn vang vọng cho đến hôm nay, dù thực tế đã thay đổi sâu sắc.
Ngày càng nhiều nhà thiết kế trẻ rơi vào trạng thái lửng lơ: hoặc tiếp tục làm việc trong một ngành công nghiệp góp phần vào tiêu dùng quá mức và tổn hại môi trường, hoặc rút lui vào học thuật và nghệ thuật, hy vọng rằng tư duy phê phán và lý tưởng cá nhân có thể bù đắp cho sự thiếu hụt tính ứng dụng và hiệu quả xã hội. Cuộc khủng hoảng này không mới – nó đã xuất hiện gần như ngay từ khi “tôn giáo thiết kế” được hình thành.
Khi lý tưởng hiện đại va chạm với thực tế thị trường
Trong những năm 1920–1930, các kiến trúc sư và nhà thiết kế hiện đại tin rằng sản xuất hàng loạt có thể mang lại vệ sinh, tiện nghi, giá cả phải chăng và một đời sống tốt đẹp hơn cho số đông. Việc loại bỏ trang trí dư thừa để hướng tới hình thức trung thực, hợp lý từng được xem là tuyên ngôn đạo đức. Sau Thế chiến II, tư duy này được các nhà nước phúc lợi tiếp nhận và nâng đỡ, biến nhà thiết kế thành biểu tượng của tái thiết và tiến bộ.
Tuy nhiên, chỉ trong thời gian ngắn, mâu thuẫn giữa lý tưởng xã hội và thực tế doanh nghiệp đã bộc lộ rõ. Thiết kế, dù mang lớp vỏ đạo đức, vẫn vận hành trong hệ thống kinh tế thị trường – nơi lợi nhuận, tốc độ và khả năng cạnh tranh quyết định phần lớn kết quả. Những cuộc phản kháng trong giới thiết kế cuối thập niên 1960 và 1970 không chỉ là khủng hoảng thẩm mỹ, mà là sự vỡ mộng trước vai trò thực sự của nghề nghiệp.
Bài học từ “thời kỳ vàng son” Bắc Âu
Câu chuyện thiết kế Phần Lan thường được nhắc đến như hình mẫu của “thiết kế nhân văn”. Các sản phẩm gỗ uốn, thủy tinh và đồ gia dụng mang tinh thần “vẻ đẹp cho đời sống hằng ngày” từng đưa quốc gia này lên bản đồ thiết kế thế giới. Nhưng ngay cả ở đó, tham vọng dân chủ hóa thiết kế cũng chỉ đạt được một phần.
Những sản phẩm được tôn vinh trên sân khấu quốc tế lại thường có giá thành cao, phục vụ nhóm khách hàng hạn chế, trong khi thị trường đại chúng vẫn chuộng các sản phẩm rẻ, mang tính hoài cổ hoặc dân gian. Thiết kế nổi tiếng giúp xây dựng hình ảnh quốc gia, nhưng không đủ sức bảo vệ các ngành công nghiệp khỏi suy thoái, cạnh tranh toàn cầu và biến động kinh tế.
Khi thiết kế trở thành phong cách hơn là giải pháp
Bất chấp lớp vỏ đạo đức, chủ nghĩa hiện đại cuối cùng vẫn góp phần thúc đẩy chủ nghĩa tiêu dùng bằng cách tôn vinh phong cách. Khi “thời kỳ hoàng kim” qua đi, thiết kế bị phân mảnh: một phần chạy theo xa xỉ và thời trang, một phần ẩn mình trong các tập đoàn lớn với vai trò trang trí bề mặt, phần khác rút lui vào thủ công nhỏ lẻ hoặc học thuật phê bình – thường chỉ tiếp cận được số ít.
Trong bối cảnh đó, việc tiếp tục khẳng định thiết kế như một lực lượng cứu thế vô hình trung khiến nó trở thành công cụ tiếp thị cho những sản phẩm không cần thiết, đồng thời làm nhẹ đi trách nhiệm của các lĩnh vực thực sự có quyền lực thay đổi cấu trúc xã hội như chính trị, khoa học hay kỹ thuật.
Trở về với một vai trò trung thực hơn
Có lẽ, sự trung thực là điểm khởi đầu cần thiết. Thiết kế là một ngành dịch vụ – sáng tạo, có giá trị văn hóa, nhưng luôn bị ràng buộc bởi hệ thống kinh tế và các giới hạn thực tế. Thay vì đòi hỏi vị trí trung tâm, thiết kế có thể tự hào khi đóng góp trong các nhóm đa ngành: y tế, năng lượng tái tạo, giáo dục, hạ tầng – nơi nó hỗ trợ, làm rõ và nhân văn hóa những giải pháp lớn hơn.
Khi được nhìn nhận như một nghệ thuật ứng dụng, thiết kế không mất đi giá trị. Ngược lại, nó kết nối với truyền thống lâu đời của những thực hành đã âm thầm định hình đời sống thẩm mỹ và tinh thần của con người: từ đồ dùng hằng ngày, không gian sống, đến ký ức và trí tưởng tượng tập thể.
Vẻ đẹp và niềm vui cũng là giá trị
Không phải mọi sản phẩm đều cần gánh trên mình sứ mệnh thay đổi thế giới. Việc mang lại vẻ đẹp, niềm vui và sự dễ chịu trong đời sống thường nhật đã là một đóng góp đáng trân trọng. Một chiếc ghế được thiết kế tốt, một vật dụng quen thuộc mang lại cảm xúc tích cực – chúng không cao cả hơn hay kém đạo đức hơn những hình thức khác, nhưng chúng làm cho cuộc sống trở nên dễ sống hơn.
Và nếu khát vọng của bạn là tạo ra thay đổi xã hội cấp bách, có lẽ đã đến lúc đặt năng lực của mình vào những lĩnh vực có tác động trực tiếp hơn. Thiết kế, khi được giải phóng khỏi những tuyên bố thần thánh, có thể trở nên tự do, trung thực và bền bỉ hơn trong vai trò của chính nó.
