Thiết kế cảm xúc: khi sản phẩm được tạo ra để chạm đến cảm giác con người
20 thg 1, 2026
Một sản phẩm không chỉ tồn tại để “hoạt động đúng”, mà còn để được yêu, được nhớ và được gắn bó. Trong thực hành thiết kế đương đại, cảm xúc không còn là yếu tố phụ trợ cho công năng, mà trở thành một thành phần cốt lõi quyết định cách con người tương tác, đánh giá và gắn kết với đồ vật. “Thiết kế cảm xúc” vì thế mở ra một góc nhìn sâu sắc hơn về mối quan hệ giữa hình thức, hành vi và ý nghĩa trong đời sống hàng ngày.
Thiết kế không chỉ là công năng
Trong quá trình tạo ra một sản phẩm, nhà thiết kế phải đối diện với nhiều lớp quyết định: vật liệu, quy trình sản xuất, chi phí, tiếp thị và hiệu suất sử dụng. Tuy nhiên, bên cạnh những yếu tố hữu hình đó, còn tồn tại một tầng sâu hơn nhưng ít khi được nhìn thấy rõ: cảm xúc của con người khi tiếp xúc với sản phẩm.
Nhà khoa học nhận thức Donald Norman cho rằng yếu tố cảm xúc trong thiết kế thậm chí có thể quan trọng hơn cả tính thực dụng. Trong cuốn Emotional Design, ông nhấn mạnh rằng con người không yêu đồ vật chỉ vì chúng hiệu quả, mà vì những ý nghĩa, ký ức và cảm giác mà chúng mang lại.
Những vật dụng được trân quý nhất đôi khi không hề đắt tiền hay hoàn hảo. Chúng có thể cũ kỹ, sứt mẻ, thậm chí bất tiện, nhưng lại gắn với câu chuyện cá nhân, với bản sắc và cảm xúc của người sử dụng.
Ba tầng của thiết kế cảm xúc
Donald Norman phân tích thiết kế qua ba tầng cảm xúc đan xen: bản năng (visceral), hành vi (behavioral) và phản tư (reflective). Ba tầng này không tồn tại độc lập, mà cùng lúc tác động đến cách con người cảm nhận và sử dụng sản phẩm.
Thiết kế bản năng: cảm giác đầu tiên khi chạm mặt
Thiết kế bản năng liên quan đến phản ứng tức thì của con người khi nhìn thấy hoặc cầm nắm một sản phẩm. Hình dáng, màu sắc, tỷ lệ, chất liệu, trọng lượng và âm thanh đều góp phần tạo nên ấn tượng đầu tiên này.
Một sản phẩm có thể tạo cảm giác dễ chịu ngay lập tức nhờ đường nét mềm mại, bề mặt mịn màng hay âm thanh vận hành tinh tế. Cảm giác “muốn chạm”, “muốn sở hữu” thường xuất hiện trước cả khi người dùng hiểu rõ chức năng của nó. Đây là tầng cảm xúc mang tính trực giác, gần như bản năng, nhưng lại có ảnh hưởng mạnh mẽ đến quyết định tiếp cận ban đầu.
Thiết kế hành vi: niềm vui trong quá trình sử dụng
Nếu thiết kế bản năng quyết định việc người dùng có muốn tiếp cận sản phẩm hay không, thì thiết kế hành vi quyết định họ có muốn tiếp tục sử dụng nó hay không.
Thiết kế hành vi liên quan đến mức độ dễ sử dụng, hiệu quả, và cảm giác hài lòng khi thao tác. Một sản phẩm được đánh giá cao không chỉ vì làm đúng chức năng, mà vì quá trình sử dụng nó mang lại sự trôi chảy, nhẹ nhàng, thậm chí là niềm vui. Có những thiết kế khiến chính hành động sử dụng trở thành trải nghiệm đáng nhớ, dù chức năng cốt lõi không hề phức tạp.
Ngược lại, một sản phẩm đẹp nhưng gây khó chịu khi dùng lâu dài sẽ nhanh chóng đánh mất thiện cảm ban đầu.
Thiết kế phản tư: câu chuyện và ý nghĩa còn lại
Thiết kế phản tư là tầng sâu nhất, nơi người dùng suy ngẫm về sản phẩm sau khi đã sử dụng. Đây là lúc đồ vật gắn với bản sắc cá nhân, với ký ức, với câu chuyện mà người sở hữu có thể kể lại cho người khác – hoặc cho chính mình.
Một sản phẩm có thể không đẹp theo chuẩn mực thông thường, thậm chí không tiện dụng, nhưng vẫn được trân trọng vì ý nghĩa biểu tượng, vì câu chuyện độc đáo mà nó mang theo. Ở tầng này, thiết kế chạm đến lòng tự trọng, giá trị cá nhân và cách con người nhìn nhận chính mình thông qua đồ vật.
Cảm xúc và nhận thức không đối lập
Trong một thời gian dài, cảm xúc thường bị xem là đối lập với lý trí. Tuy nhiên, các nghiên cứu khoa học nhận thức cho thấy cảm xúc không chỉ song hành với tư duy, mà còn là điều kiện cần để con người đưa ra quyết định hiệu quả.
Cảm xúc ảnh hưởng trực tiếp đến cách chúng ta nhận thức, đánh giá rủi ro, sáng tạo và hành động. Những sản phẩm mang lại cảm xúc tích cực giúp con người thoải mái hơn, cởi mở hơn và xử lý vấn đề tốt hơn. Ngược lại, trạng thái cảm xúc tiêu cực có thể làm suy giảm khả năng tư duy và ra quyết định.
Khi thiết kế vượt ra khỏi thẩm mỹ
Thiết kế cảm xúc không đồng nghĩa với việc tạo ra những sản phẩm “đẹp” theo nghĩa thị giác. Con người có thể gắn bó với những đồ vật thô ráp, cũ kỹ, thậm chí bị xem là xấu, nếu chúng gợi lên ký ức, cảm giác quen thuộc hoặc giá trị tinh thần đặc biệt.
Điều này cho thấy thiết kế cảm xúc phức tạp hơn rất nhiều so với thẩm mỹ bề mặt. Một sản phẩm có thể hấp dẫn ở cái nhìn đầu tiên, nhưng chỉ được yêu lâu dài khi mang lại sự hài lòng trong sử dụng và ý nghĩa trong đời sống.
Thách thức của thiết kế không nằm ở việc chọn giữa đẹp hay tiện dụng, cảm xúc hay công năng, mà ở việc làm thế nào để các yếu tố này cùng tồn tại, bổ trợ cho nhau thay vì mâu thuẫn.