Từ Đồ Án Xuất Sắc Đến Câu Chuyện Bảo Tồn Làng Chài Hải Minh: Một Hướng Đi Mới Cho Quy Hoạch Ven Biển

Bối Cảnh Và Sự Cần Thiết Của Việc Bảo Tồn Làng Chài
Đoạn dưới đây phân tích về thực trạng các làng chài ven biển hiện nay và lý do tại sao các đồ án quy hoạch có tính bảo tồn như của KTS Phạm Hoàng Nhung lại trở nên quan trọng hơn bao giờ hết đối với diện mạo đô thị biển.

Các làng chài ven biển Việt Nam vốn dĩ mang trong mình những đặc trưng riêng biệt về sinh thái, văn hóa và xã hội, tạo nên một hệ sinh thái nhân văn bền bỉ qua hàng thế kỷ. Tuy nhiên, trong kỷ nguyên đô thị hóa nhanh chóng, các cấu trúc làng xã này thường bị xem là rào cản cho sự phát triển hiện đại hoặc bị thay thế bằng các khu nghỉ dưỡng cao cấp vốn tách biệt hoàn toàn với đời sống bản địa. Sự đứt gãy giữa không gian ở, không gian nghề nghiệp và không gian tín ngưỡng đang làm suy yếu sức mạnh nội tại của cộng đồng ngư dân. Việc bảo tồn không chỉ là giữ lại những mái nhà cũ mà là duy trì một "cơ thể sống" có khả năng thích nghi và tự phục hồi trước những biến động của thiên nhiên và kinh tế.

Đồ án của KTS Phạm Hoàng Nhung, đạt giải Nhất Đồ án sinh viên tốt nghiệp xuất sắc năm 2025 của Hội Quy hoạch đô thị Việt Nam, đã gây ấn tượng mạnh mẽ với giới chuyên môn bởi tư duy quy hoạch nhân văn. Thay vì áp đặt một cấu trúc đô thị cứng nhắc, tác giả đã chọn cách lắng nghe tiếng nói của vùng đất Hải Minh để tìm ra những giá trị tiềm ẩn. Đây không chỉ là một bài tập học thuật mà là một tâm huyết nghiên cứu nghiêm túc về việc làm thế nào để hiện đại hóa một làng quê mà không đánh mất đi bản sắc. Sự thành công của đồ án mở ra một chương mới trong cách chúng ta nhìn nhận về quy hoạch các vùng đặc thù ven biển tại Việt Nam.

Phóng viên Báo Xây dựng đã có buổi trao đổi sâu với KTS Phạm Hoàng Nhung để làm rõ hơn về những giá trị mà đồ án mang lại, cũng như những trăn trở của một kiến trúc sư trẻ trước vận mệnh của những làng nghề truyền thống. Dưới đây là nội dung chi tiết của cuộc đối thoại đầy cảm hứng này.

Tầm Nhìn Và Động Lực Khởi Nguồn Đồ Án
Phần này đi sâu vào lý do KTS Phạm Hoàng Nhung lựa chọn làng chài Hải Minh làm đối tượng nghiên cứu, nhấn mạnh vào sự giao thoa giữa lịch sử, địa lý và những thách thức thực tế mà người dân nơi đây đang đối mặt.

- Điều gì khiến KTS lựa chọn làng chài Hải Minh làm đối tượng nghiên cứu cho đồ án tốt nghiệp?

KTS Phạm Hoàng Nhung: Làng chài Hải Minh (phường Quy Nhơn, tỉnh Gia Lai) là vùng đất có bề dày lịch sử và văn hóa làng nghề lâu đời. Tuy nhiên, trong bối cảnh đô thị hóa và biến đổi khí hậu hiện nay, nếu thiếu tầm nhìn quy hoạch dài hạn và phù hợp, khu vực này có nguy cơ mai một bản sắc văn hóa, trong khi cảnh quan đặc trưng ven biển cũng dễ bị tổn thương. Sự mai một này không chỉ dừng lại ở các công trình kiến trúc mà còn ảnh hưởng đến lối sống, tập tục và sợi dây liên kết cộng đồng vốn rất chặt chẽ của người dân miền biển.

Bên cạnh đó, Hải Minh có vị trí khá đặc biệt khi nằm gần trung tâm phường Quy Nhơn nhưng lại bị tách biệt bởi địa hình, dẫn tới sự chênh lệch về điều kiện kinh tế và chất lượng sống của người dân so với khu vực đô thị trung tâm. Sự cách biệt này một mặt giúp Hải Minh giữ được những nét nguyên sơ, nhưng mặt khác lại khiến cộng đồng nơi đây gặp khó khăn trong việc tiếp cận các dịch vụ hạ tầng hiện đại. Tôi nhận thấy đây là một "kho báu" cần được mài giũa đúng cách để vừa tỏa sáng vẻ đẹp vốn có, vừa mang lại sự thịnh vượng cho người dân.

Đô thị hóa là xu hướng khó tránh khỏi, vì vậy đồ án hướng tới việc tìm kiếm các giải pháp khai thác giá trị truyền thống theo hướng hài hòa giữa bảo tồn và đổi mới, góp phần nâng cao chất lượng sống cho cộng đồng cư dân. Tôi tin rằng, một bản quy hoạch tốt phải là một bản quy hoạch có hồn, nơi mà mỗi con đường, mỗi bến thuyền đều kể lên một câu chuyện về quá khứ nhưng lại phục vụ tốt cho nhu cầu của tương lai. Mục tiêu cuối cùng của tôi là tạo ra một môi trường sống bền vững, nơi người dân Hải Minh tự hào về di sản của mình và có thể sống tốt nhờ chính di sản đó.

Phương Pháp Tiếp Cận Và Giải Mã Giá Trị Văn Hóa
Nội dung tiếp theo tập trung vào cách thức KTS chuyển hóa những giá trị phi vật thể và thực thể của làng chài vào trong một bản đồ quy hoạch chi tiết kỹ thuật 1/500.

- KTS đã tiếp cận và đưa các giá trị văn hóa cốt lõi của làng chài Hải Minh vào đồ án quy hoạch chi tiết 1/500 như thế nào?

KTS Phạm Hoàng Nhung: Trong quá trình thực hiện đồ án, ngoài việc nghiên cứu tư liệu, tôi trực tiếp khảo sát thực địa để nhận diện và phân tích các giá trị văn hóa của làng chài Hải Minh. Tôi dành nhiều thời gian để trò chuyện với những lão ngư, quan sát cách họ đan lưới, cách họ neo đậu tàu thuyền và cách họ tổ chức các lễ hội tại đình làng. Việc hiểu được "nhịp thở" của làng chài là chìa khóa quan trọng nhất để đưa ra những nét vẽ quy hoạch chính xác. Trên cơ sở đó, tôi xác định các giá trị cốt lõi và phân vùng những không gian cần được bảo tồn, tôn tạo hoặc cải thiện.

Không gian ở được tổ chức theo cấu trúc làng xóm truyền thống, hạn chế phá vỡ mô hình cư trú hiện hữu. Tôi không chọn cách san phẳng để xây mới mà chọn cách chỉnh trang, giữ lại những con ngõ nhỏ quanh co vốn là đặc sản của các làng chài ven biển. Không gian sinh hoạt nghề biển được bảo tồn và cải thiện hạ tầng nhằm đáp ứng nhu cầu sản xuất, đồng thời tạo điều kiện cho phát triển du lịch. Việc nâng cấp các bến cá và khu vực hậu cần nghề cá không chỉ giúp ngư dân làm việc hiệu quả hơn mà còn biến những nơi này thành điểm tham quan hấp dẫn cho du khách muốn tìm hiểu về đời sống bản địa.

Các không gian tín ngưỡng, sinh hoạt cộng đồng được xác định là điểm nhấn, đóng vai trò hạt nhân trong tổ chức không gian công cộng. Những ngôi đình, miếu thờ cá Ông không chỉ là công trình kiến trúc mà là điểm tựa tinh thần của cả làng, nên chúng được đặt ở vị trí trung tâm trong mạng lưới kết nối không gian. Cảnh quan ven biển được khai thác như một trục kết nối quan trọng, vừa bảo vệ hệ sinh thái, vừa tạo điều kiện cho các hoạt động cộng đồng và du lịch trải nghiệm. Các giá trị văn hóa của làng chài không tồn tại riêng lẻ, mà được lồng ghép trực tiếp vào cấu trúc quy hoạch, trở thành nền tảng cho các giải pháp phát triển bền vững.

Bài Toán Cân Bằng Giữa Bảo Tồn Và Hiện Đại Hóa
Phần này thảo luận về ranh giới mong manh giữa việc giữ gìn bản sắc truyền thống và việc áp dụng các tiêu chuẩn hạ tầng đô thị hiện đại vào không gian làng xã.

- Theo KTS, đâu là ranh giới khó nhất giữa bảo tồn nếp sống làng chài và yêu cầu nâng cấp hạ tầng, cải thiện chất lượng sống?

KTS Phạm Hoàng Nhung: Làng chài Hải Minh hình thành từ sự gắn bó mật thiết giữa con người, nghề biển và không gian tự nhiên gồm biển, núi và đồi, tạo nên bản sắc riêng không thể thay thế. Đây là một cấu trúc nhạy cảm, nơi mà một sự thay đổi nhỏ về hạ tầng cũng có thể dẫn đến sự thay đổi lớn về hành vi xã hội. Việc nâng cấp hạ tầng theo hướng "chuẩn hóa đô thị" nếu thiếu cân nhắc rất dễ làm mất đi "cái hồn" của làng chài. Nếu chúng ta mở những con đường quá rộng hay xây dựng các tòa nhà quá cao, chúng ta sẽ vô tình cắt đứt sợi dây liên kết giữa ngôi nhà và mặt biển.

Theo tôi, ranh giới khó nhất là nâng cấp ở mức độ vừa đủ để cải thiện chất lượng sống, nhưng không đổi mới quá mức. Làm sao để người dân có nước sạch, có hệ thống thoát nước hiện đại, có điện đường chiếu sáng nhưng vẫn cảm thấy mình đang sống trong ngôi làng của cha ông mình chứ không phải một khu phố xa lạ. Điều này đòi hỏi người làm quy hoạch phải có sự tinh tế trong việc lựa chọn vật liệu, tỷ lệ không gian và cách thức tổ chức giao thông. Chúng ta cần những giải pháp kiến trúc thích ứng, chẳng hạn như sử dụng vật liệu địa phương để cải thiện nhà ở thay vì bê tông hóa toàn bộ.

Vì vậy, đồ án hướng tới việc bảo tồn cả giá trị sử dụng và giá trị tinh thần của không gian, đồng thời cải thiện hạ tầng theo hướng thích nghi, từng bước, nhằm giúp làng chài có điều kiện tồn tại bền vững trong tương lai. Tôi quan niệm rằng quy hoạch không phải là một đích đến cố định, mà là một khung sườn linh hoạt để cộng đồng có thể tự phát triển trong đó. Sự bền vững chỉ đạt được khi người dân cảm thấy cuộc sống của họ tốt lên mà tâm hồn họ vẫn được nuôi dưỡng bởi những giá trị quen thuộc.