Bài viết giới thiệu hai công trình hiếm hoi nhưng mang tính biểu tượng của kiến trúc sư người Florence Vittorio Giorgini: Casa Esagono và Casa Dinosauro tại Vịnh Baratti, Toscana. Hai ngôi nhà là minh chứng cho hành trình thử nghiệm hình học, vật liệu và tư duy kiến trúc hữu cơ, kết hợp giữa kỹ thuật và tự nhiên.
Với hai công trình nằm tại Vịnh Baratti ở Tuscany – thuộc số ít dự án được hoàn thành trong sự nghiệp – kiến trúc sư người Florence Vittorio Giorgini đã xây dựng nên tư tưởng kiến trúc của mình, dựa trên sự hòa quyện độc đáo giữa tự nhiên và kỹ thuật.
Tại Baratti, giữa thảm thực vật xanh rậm của Vịnh, hai thực thể lạ lẫm đứng đối diện nhau trong tĩnh lặng của cảnh quan, phía sau vách đá: trông như những hình khối điêu khắc, nhưng thực chất là hai ngôi nhà do kiến trúc sư Florence Vittorio Giorgini thiết kế.
Giorgini được đào tạo trong môi trường văn hóa sôi động của Florence những năm 1950–1960 – ông tốt nghiệp năm 1957 – và ngay từ khi còn ở giảng đường đã tập trung nghiên cứu mối quan hệ giữa con người, kiến trúc và tự nhiên.
Ông có cơ hội tiếp xúc với những nhân vật nổi bật của kiến trúc Florence như Leonardo Savioli – người mà ông từng làm trợ lý – và Leonardo Ricci. Nhưng tác động mạnh nhất đến tư duy của ông là công trình của Giovanni Michelucci, giúp củng cố trực giác về mục tiêu nghiên cứu: quan sát tự nhiên và các cấu trúc tự phát để hình thành phương pháp kiến tạo kiến trúc.
Đam mê Leonardo da Vinci và các nghiên cứu của ông, cùng với tình yêu thể thao dưới nước như chèo thuyền buồm, bơi lội, lặn biển, việc Giorgini phát hiện vùng đất Baratti và biết vào năm 1955 rằng gia đình ông sở hữu một khu đất ven biển, cách mặt nước chỉ vài mét, khiến ý tưởng xây dựng một ngôi nhà nghỉ hè trở thành gần như điều tất yếu – cơ hội để ông bắt đầu khám phá tính hình khối và sự biến dạng của chúng.
Kỹ thuật và tính tự phát: Casa Esagono
Sau vài tháng ở Rome, Giorgini trở lại Florence: đây là cơ hội để ông thử nghiệm vật liệu và cấu trúc, kết tinh trong mặt bằng của Casa Esagono và hệ mô-đun lục giác ghép lại từ các cấu kiện gỗ tiền chế. Ngôi nhà được đặt trên sáu cột có tiết diện hình chữ thập, dạng nón cụt, biểu đạt mạnh mẽ lực căng của hình khối.
Bản vẽ này cố gắng hệ thống hóa một kiểu kiến trúc bản địa mới, nơi tính tự phát được thay thế bằng tri thức kỹ thuật và khả năng kiểm soát chính xác của nó. Chi tiết các mô-đun tiền chế, hệ khớp nối sàn, bản lề kết nối cột với đế, cùng nhiều mô hình – trong đó có một mô hình tỉ lệ 1:1 – cho thấy sự tỉ mỉ của Giorgini trong quá trình thiết kế, nhằm tối ưu tốc độ lắp dựng trong xưởng Peccioli (Pisa) năm 1960: ngôi nhà sau đó được tháo dỡ, chở đến Baratti và lắp lại trong hơn một tuần.
Tuyên ngôn hữu cơ: Casa Dinosauro
Vài năm sau, vào năm 1965, trong khu vườn của Casa Esagono, Giorgini dựng hai mô hình bằng lưới thép và bê tông để thử nghiệm kỹ thuật và độ ổn định cho công trình thứ hai – công trình nổi tiếng nhất của ông, và trở thành tuyên ngôn kiến trúc của ông: Casa Dinosauro.
Cũng tại Baratti, Giorgini gặp doanh nhân Salvatore Saldarini – người thường dành mùa hè tại đây. Một tình bạn sâu sắc hình thành, và khi Saldarini mua mảnh đất cạnh Esagono, dự án Casa Dinosauro bắt đầu thành hình.
Được hình dung như một cấu trúc sống, mang dáng dấp sinh vật, không còn chỗ cho hình học lục giác của Esagono, Casa Dinosauro dường như cắm sâu vào đất – hoặc trồi lên từ đất – như chính tên gọi gợi ý: giống một hóa thạch, một sinh vật thời tiền sử đang cúi xuống bên hồ nước.
Ở đây, Giorgini tiếp tục thử nghiệm sự tự do sáng tạo cao độ: Saldarini tò mò và hoàn toàn ủng hộ việc biến “tính hữu cơ kỹ thuật” thành hiện thực.
Giorgini tạo ra thứ ông gọi là màng “đẳng đàn hồi” – lớp vỏ của ngôi nhà – xây bằng phương pháp đặc biệt: thông thường, lưới thép được lắp hoàn chỉnh trước, rồi mới phun bê tông. Nhưng ở Dinosauro, công trình lớn lên từng phần, khi tạo hình và phun vữa diễn ra song song. Vữa bê tông, trộn với cát địa phương và thi công bằng bao bố, có thời gian đông kết dài, cho phép công trình gắn kết tự nhiên hơn với địa hình.
Không gian bên trong ban đầu được hình dung là mở, tự do, nhưng như chủ sở hữu hiện tại Luca Sgorbini kể lại, sự hoàn thiện nội thất vẫn khá thô mộc và trực tiếp, ngoại trừ tấm vách gỗ che chắn hướng biển.
Sau Dinosauro: New York, sự bỏ hoang và sự hồi sinh
Hai ngôi nhà gắn chặt với nhau từ lúc ra đời cho đến quá trình suy tàn. Năm 1968, Giorgini được MoMA New York mời tham gia triển lãm Architecture and Sculpture, và ông nắm cơ hội rời khỏi môi trường phê bình tại Ý – nơi chưa thật sự ghi nhận tư tưởng của ông. Ông chuyển sang Mỹ, sống đến năm 1996 và tiếp tục nghiên cứu “Spaziologia” (thuật ngữ ông dùng từ 1965 để mô tả suy tư kiến trúc) khi giảng dạy tại Pratt Institute.
Sau khi ông rời đi, mối gắn kết giữa hai gia đình Giorgini và Saldarini dần phai nhạt, và cả hai ngôi nhà trải qua thời kỳ xuống cấp.
Casa Esagono được cho thuê mùa hè đến năm 1987, sau đó được chính quyền mua lại, nhưng chỉ tìm thấy ý nghĩa mới vào năm 2012 khi – sau một thập kỷ bỏ hoang – Hội B.A.Co. Archivio Vittorio Giorgini được thành lập sau khi Giorgini qua đời, nhằm bảo tồn kho lưu trữ và giá trị kiến trúc.
Casa Dinosauro được bán năm 1977 cho Leandro Sgorbini, người đã điều chỉnh cấu trúc để an toàn cho sinh hoạt, san phẳng sàn và phân chia không gian dựa trên những phác thảo ít ỏi của Giorgini. Khi Luca Sgorbini thừa kế, ông tiếp tục phục hồi: khôi phục nền nhà nguyên bản, bảo tồn vật liệu, tu bổ bể nước và chăm sóc thảm thực vật xung quanh. Hiện nay, gia đình Sgorbini mở cửa Casa Dinosauro cho du khách, đem lại sức sống mới cho công trình, và khơi dậy một thời kỳ tái khám phá đối với di sản của Giorgini.
