Điểm chạm của Thiết kế, Sáng tạo & Kiến tạo Không gian
Trong hạng mục “Sharing public spaces” của BRICK AWARD 26, các dự án lọt vào danh sách rút gọn cho thấy cách gạch định hình khả năng tiếp cận, ký ức và tính cộng đồng trong các bối cảnh dân sự và văn hóa.
Het Steen là một pháo đài thời trung cổ nằm trên bờ sông Scheldt ở trung tâm thành phố cổ Antwerp, Bỉ. Công trình này được xây dựng vào thế kỷ 13 và từng được cải tạo rộng rãi dưới thời Charles V vào đầu thế kỷ 16.
Điều gì tạo nên một không gian công cộng ngày nay không còn là điều hiển nhiên. Những không gian từng được hiểu là mở và dễ tiếp cận giờ đây ngày càng bị điều kiện hóa và kiểm soát bởi giám sát, quyền sở hữu và các quy định – những yếu tố quyết định ai thuộc về nơi đó và ai không. Trong bối cảnh này, kiến trúc không chỉ dừng lại ở việc bao che hay biểu đạt; nó phải thương lượng chính những điều kiện tiếp cận – thứ tạo nên “tính công cộng” ngay từ đầu.
Vật liệu, trong ngữ cảnh này, không hề trung tính. Vậy nó định hình các cuộc gặp gỡ – và do đó là tính công cộng – như thế nào? Liệu gạch, khi tạo nên nơi ở và không gian, có thể đồng thời định hình chính cấu trúc của đời sống công cộng? Và cuối cùng, nó phục vụ ai?
Gạch, với sự bền bỉ và khả năng thích ứng, mang đến một cách thức khiêm tốn nhưng sáng tạo để chống lại sự kiểm soát ngày càng gia tăng và tính bất định của không gian công cộng.
Đối với kiến trúc sư Laurie Baker, những câu hỏi này được giải quyết với một sự rõ ràng đáng kinh ngạc. Các công trình của ông – như những bản giao hưởng bằng gạch và sự giản dị – hiếm khi tự nhận mình là “công cộng”, nhưng lại gắn sâu vào đời sống thường nhật. Trong tay ông, gạch trở nên “thấm” và mở.
Những dự án như Trường Pallikoodam tại Kottayam hay Trung tâm Nghiên cứu Habitat Laurie Baker tại Thiruvananthapuram (Kerala, Ấn Độ) cho thấy cách gạch có thể tạo ra những không gian thích ứng khí hậu, tiết kiệm và mang tính xã hội sâu sắc.
Những bức tường dày lên thành bệ ngồi, hành lang tan chảy thành hiên nhà, các ngưỡng cửa mở rộng thành nơi dừng chân, nghỉ ngơi hay tụ họp. Tính công cộng ở đây không đến từ quy mô hay tính biểu tượng, mà từ cách vật liệu định hình sự tương tác.
Theo nghĩa đó, gạch trở thành một phương tiện dân chủ – hiện thân của những không gian công cộng mà ta kỳ vọng: dễ tiếp cận, dễ đọc hiểu và mang tính chia sẻ. Những công trình này trở thành cột mốc theo thời gian sử dụng, khắc sâu vào ký ức của con người và địa điểm.
14 dự án trong hạng mục Chia sẻ không gian công cộng của BRICK AWARD 26 mở rộng quan điểm này sang một phạm vi rộng hơn. Ở đây, gạch đóng vai trò trung gian giữa tính bền vững và khả năng thích ứng, giữa khuôn khổ thể chế và cách sử dụng phi chính thức, giữa ký ức và hiện tại.
Nếu các hạng mục trước tập trung vào nhà ở hay thương mại, thì nhóm dự án này hướng ra ngoài – đến những không gian phải đồng thời chứa đựng nhiều cộng đồng khác nhau.
Tại Mexico, khu chợ thủ công Mercado Nicolás Bravo của AIDIA Studio (đồng thời là trung tâm cộng đồng) được thiết kế như một phần mở rộng của mặt đất. Những mái vòm gạch uốn lượn và nền lát họa tiết tạo nên một bề mặt liên tục cho hoạt động, nơi thương mại, du lịch và đời sống thường nhật chồng lấn lên nhau.
Logic mô-đun của kiến trúc gạch giữ tỷ lệ gần gũi với con người, ngăn không gian trở nên quá hoành tráng dù có quy mô lớn. Tinh thần tương tự xuất hiện ở Academia Atlas của Sordo Madaleno, nơi gạch truyền thống Mexico định hình lối đi, chỗ ngồi và tường chắn, kết nối hoạt động thể thao và xã hội thành một tổng thể chung.
Chợ Nicolás Bravo được thiết kế bởi AIDIA STUDIO tại Mexico, một dự án cải tạo đô thị nổi bật với cấu trúc mái vòm độc đáo
Ở những nơi khác, gạch phản ánh các điều kiện tiếp cận phức tạp hơn.
Tại Công viên Brialmont (Antwerp, Bỉ), CLUSTER landscape & urbanism tái cấu trúc tàn tích pháo đài thế kỷ 19 thành cảnh quan công cộng với lối đi, khán đài ngoài trời và tường thấp. Gạch ghi nhận lịch sử mà không đóng kín nó, dẫn dắt chuyển động nhưng vẫn để ngỏ.
Tại Waalwijk, Bảo tàng Giày Schoenenkwartier của CIVIC Architects biến một tổ hợp dân sự thập niên 1930 thành không gian lai giữa bảo tàng, xưởng và nội thất công cộng. Việc sử dụng gạch có chủ đích gắn kết phần cải tạo và phần mới, tạo nên một nơi mà quá trình thủ công diễn ra ngay trước mắt công chúng.
Sự quen thuộc của vật liệu giúp hạ thấp “ngưỡng tiếp cận”, khiến công trình trở nên gần gũi dù chương trình sử dụng mở rộng.
Trong các bối cảnh thể chế, điều kiện tiếp cận được tổ chức chặt chẽ hơn, nhưng vẫn vượt ra ngoài đối tượng sử dụng trực tiếp.
Tại Aga Khan Academy ở Dhaka (Bangladesh), gạch vận hành cùng khí hậu để tạo nên sân trong, lối đi râm mát và mặt đứng thông thoáng – vừa bảo vệ vừa kết nối. Công trình gợi nhớ đến các đại học Phật giáo cổ Mahavihara, đồng thời tôn vinh kỹ thuật gạch địa phương.
Sân trong, bề mặt, ngưỡng cửa, ghế ngồi… tất cả đều được “viết” bằng gạch, tạo nên một môi trường học tập giàu tính giáo dục.
Trường District Kirchwerder tại Hamburg cân bằng theo cách khác: giữ bản sắc riêng với lớp vỏ gạch tinh xảo, nhưng không đóng kín khu đất. Các không gian linh hoạt giữa lớp học, cộng đồng và khu dân cư.
Trong khi đó, Trường tiểu học Edison ở Antwerp quay vào bên trong, tạo nên một cảnh quan nội thất được bảo vệ, nơi tính công cộng được tổ chức thông qua chăm sóc và liên tục, thay vì hiển thị.
Ở Pháp, Trường La Chênaie phân tán thành một tầng thấp, sử dụng ngôn ngữ kiến trúc gần gũi với nhà ở và nông trại xung quanh. Gạch ở đây tạo cảm giác thân mật, từ chối tính hoành tráng.
Ở Việt Nam, Bảo tàng và Đền Đạo Mẫu tại Sóc Sơn của ARB Architects kết hợp loại hình dân gian và tâm linh. Các sân trong và không gian chuyển tiếp được tổ chức như chuỗi trải nghiệm nghi lễ.
Ngói đất sét tái chế từ nhà cũ giúp neo công trình vào truyền thống địa phương, đồng thời thích ứng với hình thức tụ họp đương đại.
Không gian công cộng cũng là nơi của ký ức và di sản. Trong các dự án liên quan đến lịch sử, gạch mang ý nghĩa về sự bền vững trước thời gian.
Tại Antwerp, dự án cải tạo Het Steen đưa các khối gạch mới vào pháo đài trung cổ, tái cấu trúc trải nghiệm công cộng qua các chuỗi chuyển tiếp không gian.
Tại Melbourne Holocaust Museum, mặt đứng gạch đa sắc điều tiết ánh sáng và tầm nhìn, tạo điều kiện cho sự chiêm nghiệm mà không cần biểu tượng mạnh.
Tại Yixing (Trung Quốc), UCCA Clay Museum mở rộng ký ức thông qua gốm, kết nối với truyền thống đất sét địa phương.
Một số dự án khác tiếp cận không gian công cộng thông qua trình diễn và biến đổi.
Trung tâm Nghệ thuật Brighton College nâng khán phòng lên cao, giải phóng không gian công cộng phía dưới.
Tại Ljubljana, không gian tạm thời của Nhà hát Quốc gia Slovenia sử dụng gạch và gỗ để tạo nên các không gian có thể tháo lắp, thay đổi theo thời gian. Khối “ziggurat” sơn bạc phá vỡ cảm giác nặng nề của gạch, khiến nó trở nên linh hoạt và mang tính sự kiện.
Xuyên suốt các dự án này, gạch không giải quyết hoàn toàn câu hỏi về tính công cộng, nhưng làm lộ rõ các quá trình thương lượng: thông qua ngưỡng cửa, bề mặt, bầu không khí và cách sử dụng.
Nếu không gian công cộng ngày nay ngày càng bị kiểm soát, những dự án này cho thấy kiến trúc không thể hoàn toàn khôi phục một trạng thái lý tưởng. Nhưng nó có thể chống lại sự đóng kín – một cách khiêm tốn và sáng tạo.
Gạch, với sự bền bỉ và linh hoạt, trở thành phương tiện để làm việc với căng thẳng đó. Tính công cộng không phải thứ kiến trúc có thể trao tặng hoàn toàn, nhưng nó có thể tạo điều kiện cho các quá trình thương lượng về cách không gian được chiếm hữu, sử dụng và ghi nhớ theo thời gian.
(Quan điểm trong bài là của tác giả và không nhất thiết phản ánh lập trường chính thức của STIR.)
Nguồn: stirworld
