Điểm chạm của Thiết kế, Sáng tạo & Kiến tạo Không gian
Đại Chủng Viện Thánh Giuse Sài Gòn, khánh thành năm 1866, là một trong những công trình kiến trúc tôn giáo lâu đời nhất khu vực phía Nam. Trọng tâm của quần thể di sản này là ngôi Nhà Nguyện Cổ được xây dựng từ năm 1867 đến năm 1871 bởi cha Wibaux. Bài viết đi sâu phân tích giá trị kiến trúc Gothic nguyên bản, nghệ thuật tổ chức không gian và bài học bảo tồn di sản trong lòng đô thị hiện đại.
Được khởi công xây dựng vào năm 1863 và cơ bản hoàn thành cấu trúc tổng thể vào năm 1866, Đại Chủng Viện Thánh Giuse là một trong những công trình kiến trúc phương Tây đầu tiên được thiết lập tại vùng đất Gia Định xưa.
Đô thị hiện đại luôn vận động với tốc độ chóng mặt, nơi các tòa nhà chọc trời bằng kính và thép không gỉ liên tục định hình lại đường chân trời. Thế nhưng, ngay giữa lòng Sài Gòn sầm uất, có những khoảng lặng không gian mang sức mạnh ngưng đọng thời gian, nơi những giá trị kiến trúc nguyên bản vẫn âm thầm đối thoại với thế hệ trẻ. Một trong những tọa độ di sản linh thiêng và toàn vẹn nhất chính là Nhà Nguyện Cổ nằm bên trong khuôn viên Đại Chủng Viện Thánh Giuse Sài Gòn.
Được khởi công xây dựng vào năm 1863 và cơ bản hoàn thành cấu trúc tổng thể vào năm 1866, Đại Chủng Viện Thánh Giuse là một trong những công trình kiến trúc phương Tây đầu tiên được thiết lập tại vùng đất Gia Định xưa. Chỉ một năm sau khi khu chủng viện đi vào hoạt động, năm 1867, cha Wibaux đã đặt viên đá đầu tiên để kiến tạo nên ngôi nhà nguyện trung tâm. Trải qua bốn năm ròng rã với kỹ nghệ thủ công nghiêm ngặt của thế kỷ 19, công trình chính thức hoàn thành vào năm 1871.
Đối với giới kiến trúc sư và những nhà nghiên cứu trẻ tuổi, Nhà Nguyện Cổ không chỉ là một công trình tôn giáo đơn thuần. Đây là một cuốn biên niên sử bằng gạch, vữa, gỗ và kính màu, lưu giữ vẹn nguyên những nguyên lý hình học nghiêm cẩn của phong cách Tân Gothic pha trộn với các giải pháp kỹ thuật thích ứng khí hậu nhiệt đới gió mùa của Việt Nam. Nhìn từ góc độ hình thái học kiến trúc, công trình là một bài học mẫu mực về tỷ lệ, sự đối xích và nghệ thuật điều chuẩn ánh sáng tự nhiên.
Ngôn ngữ hình khối và tỷ lệ vàng Gothic nguyên bản
Phong cách kiến trúc Gothic thời kỳ Trung Cổ du nhập vào Nam Kỳ giai đoạn nửa sau thế kỷ 19 đã được tinh giản để phù hợp với điều kiện xây dựng bản địa, nhưng vẫn giữ được hệ thống cấu trúc xương sống cốt lõi. Mặt bằng tổng thể của Nhà Nguyện Cổ tuân thủ nghiêm ngặt dạng hình chữ thập Latinh hướng trục Tây - Đông truyền thống của các thánh đường Công giáo châu Âu. Lối vào chính hướng về phía Tây, dẫn dắt giáo dân đi qua một hành trình biểu tượng từ bóng tối đến ánh sáng, hướng về phía cung thánh ở phía Đông - nơi đón nhận những tia nắng bình minh đầu tiên trong ngày.
Điểm đặc trưng dễ nhận biết nhất của kiến trúc Gothic tại đây chính là hệ thống vòm nhọn và vòm có gân chỉ. Thay vì sử dụng các khối đá chịu lực khổng lồ như các đại thánh đường tại Pháp hay Đức, các kỹ sư thời kỳ này đã sử dụng gạch nung bản địa với kỹ thuật liên kết vữa vôi nồng độ cao. Hệ vòm nhọn không chỉ mang ý nghĩa biểu tượng như những bàn tay chắp lại hướng thẳng lên trời cao, thể hiện khát vọng tâm linh, mà về mặt kết cấu lực học, nó giúp phân vị tải trọng theo chiều thẳng đứng tốt hơn rất nhiều so với vòm bán nguyệt. Nhờ vậy, hệ thống tường biên có thể giảm bớt độ dày, nhường chỗ cho các ô cửa sổ lớn lấy sáng.
Khi bước chân vào lòng nhà nguyện, không gian chiều dọc được đẩy lên tối đa nhờ vào hệ thống thức cột thức Corinthian cách điệu chạy dọc theo gian đại sảnh. Các cột trụ này được làm bằng các khối gạch bo tròn góc, trát vữa giả đá, phần đầu cột được chạm khắc các họa tiết lá ô rô tinh xảo nhưng đã được đơn giản hóa đường nét. Sự chuyển tiếp lực từ các gân vòm trần xuống các đầu cột được thực hiện một cách mạch lạc, tạo nên một nhịp điệu thị giác liên tục, kéo ánh mắt của người quan sát chuyển động tịnh tiến lên phía vòm trần cao vút.
Hệ thống cửa sổ hoa hồng và các ô cửa sổ kính màu cuốn nhọn dọc theo hai bên tường hông chính là bộ lọc ánh sáng tuyệt mỹ của công trình. Dưới cái nắng chói chang của miền nhiệt đới Sài Gòn, ánh sáng mặt trời khi xuyên qua các mảng kính màu xanh cobalt, đỏ ruby và vàng hổ phách đã bị khúc xạ, biến thành những luồng sáng huyền ảo, dịu nhẹ, đổ bóng màu sắc rực rỡ lên nền gạch cement hoa văn cổ điển. Đây là một giải pháp xử lý vi khí hậu đỉnh cao, vừa giảm bức xạ nhiệt trực tiếp vào bên trong lòng công trình, vừa tạo ra không khí thâm nghiêm, tĩnh lặng biệt lập hoàn toàn với thế giới ồn ào bên ngoài.
Nhìn rộng ra bối cảnh đô thị Sài Gòn, sự tồn tại của Nhà Nguyện Cổ bên cạnh những mảng xanh cổ thụ của Đại Chủng Viện giống như một ốc đảo di sản quý giá cần được bảo tồn nghiêm ngặt.
Nghệ thuật trang trí và sự giao thoa vật liệu bản địa
Đi sâu vào phân tích chi tiết nội thất, chúng ta mới thấy hết tài năng của cha Wibaux và những người thợ nề năm xưa trong việc phối trộn các ngôn ngữ thẩm mỹ. Toàn bộ hệ thống trần của nhà nguyện được ốp bằng các phiến gỗ chịu lực cao cấp của vùng đất Nam Bộ. Những mảng trần gỗ này được chia ô vuông hoàn hảo, sơn màu trầm ấm để lộ vân gỗ tự nhiên, kết hợp với các đường phào chỉ mạ vàng chạy dọc theo mép gân vòm. Việc sử dụng gỗ cho hệ trần là một quyết định thông minh mang tính bản địa hóa cao, giúp giảm tải trọng bản thân của mái, đồng thời tối ưu hóa đặc tính tiêu âm, ngăn hiện tượng vang vọng quá mức thường gặp trong các không gian vòm đá lớn.
Khu vực Cung Thánh được đặt trên một cao độ dịch chuyển ba bậc cấp so với gian giáo dân, tạo nên ranh giới tâm linh rõ rệt nhưng không xa cách. Tâm điểm của Cung Thánh là bàn thờ chính được chế tác từ đá cẩm thạch trắng nguyên khối, chạm khắc các phù điêu mô tả các điển tích tôn giáo với đường nét thanh thoát. Phía sau bàn thờ là hệ thống vách gỗ được chạm trổ hoa văn Gothic đặc trưng như hình lá ba thùy, lá bốn thùy bao quanh các bức tượng thánh.
Hệ thống gạch lát nền của Nhà Nguyện Cổ cũng là một di sản nghệ thuật quý giá. Khác với các công trình đương đại sử dụng đá granite hay gạch ceramic công nghiệp, nền nhà nguyện được lát bằng gạch bông được đặt hàng từ các xưởng thủ công thời kỳ đầu. Các mô-típ hoa văn hình học đối xứng với tông màu đất nung, xanh rêu và vàng hoàng thổ không chỉ có độ bền cao trước thử thách của thời gian mà còn mang lại cảm giác ấm áp, vững chãi dưới chân người đi lại. Mỗi viên gạch là một mảnh ghép của nghệ thuật đối xứng hoa văn, tạo nên một tấm thảm kiến trúc khổng lồ trải dài suốt lòng thánh đường.
Đối với cộng đồng nhà thiết kế trẻ hiện nay, việc nghiên cứu một công trình di sản như Nhà Nguyện Cổ Đại Chủng Viện Thánh Giuse mang lại những giá trị học thuật vô giá về tư duy thiết kế bền vững và nghệ thuật tạo dựng không gian.
Điều đầu tiên cần học hỏi chính là tính trung thực của vật liệu (material honesty). Công trình được xây dựng trong thời kỳ các loại vật liệu nhân tạo chưa phổ biến, mọi thứ từ viên gạch nung, thớ gỗ trần cho đến các chi tiết sắt uốn bản lề cửa đều phô diễn đặc tính tự nhiên nhất của chúng. Sự liên kết giữa các cấu kiện kiến trúc được giải quyết bằng các giải pháp mộng gỗ, mạch vữa truyền thống chứ không lạm dụng hóa chất liên kết hiện đại. Chính tính chân thực này đã tạo nên cái gọi là "hồn nơi chốn" (genius loci) cho ngôi nhà nguyện - một thứ năng lượng kiến trúc mà các công trình mô phỏng hay chắp vá phong cách ngày nay khó lòng đạt được.
Bài học thứ hai là nghệ thuật xử lý tỷ lệ nhân trắc học trong không gian lớn. Dù nhà nguyện có chiều cao thông thủy rất lớn nhằm tạo sự tôn nghiêm hướng thượng, nhưng nhờ cách phân vị các tầng kiến trúc bằng các hàng cột thấp, hệ thống ghế băng gỗ chạy dài và các mảng tường đặc rỗng đan xen, không gian không hề mang lại cảm giác đè nén hay làm cho con người trở nên quá nhỏ bé, cô độc. Nó tạo ra sự cân bằng hoàn hảo giữa tính hoành tráng của kiến trúc tôn giáo và sự gần gũi, chở che của một không gian nội thất dành cho tâm hồn.
Nhìn rộng ra bối cảnh đô thị Sài Gòn, sự tồn tại của Nhà Nguyện Cổ bên cạnh những mảng xanh cổ thụ của Đại Chủng Viện giống như một ốc đảo di sản quý giá cần được bảo tồn nghiêm ngặt. Công trình là lời nhắc nhở đanh thép rằng kiến trúc không thể tách rời khỏi cội nguồn lịch sử và bối cảnh văn hóa. Những người làm nghề sáng tạo trẻ không nên chạy theo những xu hướng thẩm mỹ hời hợt, mà cần phải thấu hiểu sâu sắc các quy luật vận động của cấu trúc, vật liệu và ánh sáng để kiến tạo nên những không gian có giá trị trường tồn.
Tác giả: Cha Wibaux (chủ thầu và thiết kế chính)
Dự án: Nhà Nguyện Cổ - Đại Chủng Viện Thánh Giuse Sài Gòn
