Điểm chạm của Thiết kế, Sáng tạo & Kiến tạo Không gian
Robert A.M. Stern (1939–2025) không chỉ là một kiến trúc sư kiệt xuất mà còn là một nhà tư tưởng, người đã bền bỉ bắc nhịp cầu giữa truyền thống cổ điển và sự xa hoa hiện đại. Từ những tòa chọc trời bằng đá vôi làm thay đổi đường chân trời New York đến các dự án Disney đầy màu sắc, ông đã chứng minh rằng kiến trúc chân chính là một cuộc hội thoại không hồi kết với lịch sử, nơi mỗi công trình đều là một chương truyện đầy nhân văn về bối cảnh và con người.
Robert A.M. Stern (1939–2025) không chỉ là một kiến trúc sư kiệt xuất mà còn là một nhà tư tưởng, người đã bền bỉ bắc nhịp cầu giữa truyền thống cổ điển và sự xa hoa hiện đại.
Sự ra đi của Robert A.M. Stern vào cuối tháng 11 năm 2025 đã đánh dấu sự kết thúc của một kỷ nguyên vàng trong kiến trúc đương đại Hoa Kỳ. Ông không chỉ là một người thực hành thiết kế mà còn là một nhà sử học, một học giả và một người thầy vĩ đại của nhiều thế hệ kiến trúc sư tại Yale. Suốt sáu thập kỷ sự nghiệp, Stern đã chứng minh rằng kiến trúc không nhất thiết phải là sự đoạn tuyệt với quá khứ mà có thể là một cuộc hội thoại đầy tôn trọng với lịch sử.
Robert Arthur Morton Stern sinh ra tại New York vào năm 1939, thành phố mà sau này ông đã dành cả đời để nghiên cứu và định hình lại đường chân trời của nó. Ông tốt nghiệp Đại học Columbia trước khi theo học Thạc sĩ Kiến trúc tại Yale, nơi ông chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ những tư tưởng về chủ nghĩa bối cảnh. Sau một thời gian hợp tác với John Hagmann, ông thành lập Robert A.M. Stern Architects (RAMSA) vào năm 1977, mở đầu cho một hành trình chinh phục thế giới.
Phong cách của Stern được định nghĩa rõ nét nhất qua chủ nghĩa Hậu hiện đại, một phản ứng trực diện đối với sự khô khan của chủ nghĩa Hiện đại thuần túy. Thay vì theo đuổi những khối kính thép vô hồn, ông tìm cách đưa các yếu tố lịch sử vào công trình một cách tinh tế và thông minh. Ông tin rằng mỗi tòa nhà phải kể một câu chuyện về nơi nó tọa lạc, thay vì chỉ là một vật thể lạ rơi xuống từ hư không.
Trong những năm đầu sự nghiệp, Stern nhanh chóng nổi danh với các dự án nhà ở tư nhân cao cấp tại những khu nghỉ dưỡng thượng lưu như East Hampton. Các biệt thự của ông thường tái hiện phong cách Shingle (nhà lợp ván gỗ) đặc trưng của vùng duyên hải Đông Bắc Mỹ cuối thế kỷ 19. Sự thành công của các dự án này nằm ở khả năng kết hợp sự sang trọng hiện đại với những chi tiết kiến trúc cổ điển gợi nhớ về một thời kỳ vàng son đã qua.
Các biệt thự tiêu biểu trong giai đoạn này bao gồm:
Ngôi nhà gác mái tại Farm Neck (1981) với cảm hứng từ Stanford White.
Biệt thự Lawson tại East Quogue (1981) mang dáng vẻ của một ngôi nhà nghỉ mát ven biển.
Căn biệt thự phong cách Tuscan tại River Oaks, Houston (1992).
Những đóng góp của ông Robert A.M. Stern cho kiến trúc
Mối quan hệ đối tác giữa Stern và Walt Disney Company trong những năm 1980 và 1990 là một chương gây tranh cãi nhưng vô cùng rực rỡ trong sự nghiệp của ông. Ông không chỉ thiết kế các công trình cho Disney mà còn phục vụ trong hội đồng quản trị của tập đoàn này từ năm 1992 đến 2003. Tại Lake Buena Vista, Florida, ông đã tạo ra Disney’s Yacht Club và Beach Club Resort, những công trình tái hiện sống động không gian nghỉ dưỡng ven biển truyền thống.
Tòa nhà Hoạt hình Roy O. Disney tại Burbank, California có lẽ là công trình mang tính biểu tượng nhất cho tinh thần "vui tươi" trong kiến trúc của Stern. Tòa nhà này khéo léo lồng ghép hình ảnh chiếc mũ phù thủy của Mickey trong phim Fantasia vào cấu trúc hiện đại. Tuy nhiên, thời kỳ này ông cũng phải đối mặt với không ít sự chỉ trích từ giới chuyên gia, những người cho rằng các tham chiếu lịch sử của ông đôi khi mang tính "kitsch" (màu mỡ, giả tạo).
Những đóng góp khác cho Disney bao gồm:
Quy hoạch và thiết kế cho Celebration, một cộng đồng dân cư kiểu mẫu tại Florida.
Việc sử dụng các truyền thống quy hoạch thị trấn nhỏ của Mỹ để tạo ra không gian sống cộng đồng.
Bên ngoài lãnh địa của Disney, Stern vẫn tiếp tục khẳng định vị thế với các công trình công cộng và văn phòng mang tính bối cảnh cao. Tòa nhà 222 Berkeley Street tại Boston là một ví dụ điển hình về việc sử dụng gạch đỏ và đá granite để hòa hợp với tông màu của thành phố. Ông cũng thiết kế Trường Kinh doanh Darden tại Đại học Virginia với các chi tiết mang âm hưởng kiến trúc của Thomas Jefferson.
Bước sang thế kỷ 21, Robert A.M. Stern đã chứng minh rằng phong cách của ông có thể thích nghi với các quy mô khổng lồ như những tòa tháp chọc trời. Tòa tháp Comcast Center tại Philadelphia (2008) là một minh chứng cho sự kết hợp giữa hiệu năng hiện đại và vẻ đẹp điềm đạm, cổ điển. Tại Pháp, Tour Carpe Diem cũng thể hiện sự chuyển mình của ông trong việc xử lý các khối hình học phức tạp trên bề mặt kính.
Kiến trúc đại học là một mảng quan trọng khác mà Stern đã để lại dấu ấn sâu đậm tại Mỹ. Ông được chọn để thiết kế hàng loạt ký túc xá và tòa nhà học thuật tại những trường danh tiếng nhất như Yale, Harvard và Colgate. Những công trình này thường sử dụng gạch đỏ, đá vôi và các chi tiết Georgian để duy trì tính liên tục của lịch sử khuôn viên trường.
Danh sách các công trình giáo dục nổi bật:
Ký túc xá mới tại Đại học Yale (2017) với phong cách gạch đỏ Georgian.
Các khu nhà ở tại Trường Hotchkiss (2007) và Đại học Delaware (2017).
Trung tâm Tổng thống George W. Bush (2013) tại Dallas.
Robert A.M. Stern Architects cũng là tác giả của những căn hộ đắt giá nhất New York, tiêu biểu là 220 Central Park South. Tòa tháp bằng đá vôi này không chỉ là một kỳ tích về xây dựng mà còn là một kỷ lục về kinh doanh khi căn penthouse của nó được bán với giá 238 triệu đô la. Thiết kế của ông tại đây đã chứng minh rằng sự sang trọng thực sự không nằm ở những mảng kính hiện đại mà ở những giá trị cổ điển trường tồn.
Song song với việc vẽ, Stern còn là một học giả và nhà văn đồ sộ với những đóng góp không thể thay thế cho lý luận kiến trúc. Ông là tác giả của bộ sách "New York" nổi tiếng, nghiên cứu chi tiết về lịch sử đô thị của thành phố qua các giai đoạn 1880, 1930 và mới nhất là 2020. Những trang viết của ông không chỉ là lịch sử kiến trúc mà còn là lịch sử của xã hội và con người New York.
Trong sự nghiệp giáo dục, Stern đã giữ chức Hiệu trưởng (Dean) của Trường Kiến trúc Yale từ năm 1998 đến 2016. Dưới sự dẫn dắt của ông, Yale đã trở thành một trung tâm thảo luận kiến trúc đa chiều, nơi không bài trừ bất kỳ phong cách nào nếu nó có lý luận vững chắc. Ông luôn khuyến khích sinh viên nhìn lại quá khứ để tìm kiếm giải pháp cho những vấn đề của hiện tại.
Những giải thưởng mà ông nhận được như Huân chương Vincent Scully (2008) là sự công nhận cho những đóng góp không mệt mỏi trong việc kết nối kiến trúc với văn hóa. Ông được vinh danh vì đã nhắc nhở giới kiến trúc rằng một công trình không bao giờ đứng độc lập, nó luôn thuộc về một cộng đồng và một bối cảnh lịch sử nhất định. Sự hiểu biết sâu sắc của ông về các thức cột cổ điển cũng như kỹ thuật xây dựng hiện đại đã tạo nên một ngôn ngữ thiết kế độc nhất.
Về phương diện lý thuyết, phong cách của Stern thường được liên hệ mật thiết với kiến trúc cổ điển của Hy Lạp và La Mã. Ông sử dụng các hệ cột, trán tường và các quy tắc tỉ lệ con người như một mô-đun chuẩn mực cho mọi công trình của mình. Đối với ông, các thức cột Doric hay Ionic không phải là những món đồ trang trí lỗi thời mà là những bài học về cấu trúc và sự cân bằng.
Đặc điểm của kiến trúc cổ điển mà Stern thường áp dụng:
Hệ thống cột và dầm (post-and-beam) làm nền tảng chịu lực.
Sự đối xứng nghiêm ngặt và tỉ lệ hài hòa với tỷ lệ cơ thể con người.
Việc sử dụng các vật liệu bền vững như đá cẩm thạch, gạch và đồng.
Di sản của Robert A.M. Stern để lại là một RAMSA với hàng trăm kiến trúc sư tài năng đang tiếp tục thực hiện những dự án lớn trên toàn cầu. Ông đã ra đi, nhưng những tòa tháp đá vôi bên cạnh Central Park hay những khu nghỉ dưỡng ven biển vẫn sẽ đứng đó như những chứng nhân cho một triết lý kiến trúc bền bỉ. Ông đã dạy chúng ta rằng: "Lịch sử không phải là một chiếc hộp để chúng ta khóa mình vào, mà là một kho tàng để chúng ta mượn những công cụ cần thiết nhằm kiến tạo thế giới."
Nhìn lại cuộc đời của Robert A.M. Stern, chúng ta thấy một sự tận hiến hiếm có cho nghệ thuật xây dựng và lịch sử nhân loại. Ông đã sống một cuộc đời trọn vẹn tại thành phố ông yêu nhất, dạy học tại ngôi trường ông kính trọng nhất và để lại những công trình làm thay đổi diện mạo của kiến trúc thế kỷ 21. Robert A.M. Stern sẽ luôn được nhớ đến như một người "Gác đền" của những giá trị cũ và là "Người tiên phong" cho những không gian sống đầy nhân văn của tương lai.
