Dự án Heritage Quad và Tech Hub tại Nhà thờ York Minster do văn phòng kiến trúc Tonkin Liu thiết kế đã giành MacEwen Award 2026 nhờ cách kết hợp tinh tế giữa kiến trúc đương đại và sứ mệnh bảo tồn di sản. Hai công trình không chỉ là nơi làm việc của các nghệ nhân phục dựng đá mà còn trở thành một không gian mở truyền cảm hứng cho cộng đồng, đồng thời đặt nền móng cho việc bảo tồn nhà thờ trong thế kỷ tới.
MacEwen Award – giải thưởng do RIBA Journal tổ chức – tôn vinh những công trình kiến trúc có đóng góp tích cực cho xã hội. Năm 2026, giải thưởng đã được trao cho dự án Heritage Quad và Tech Hub tại York, Anh.
Tầm nhìn mới cho một di sản thiên niên kỷ
MacEwen Award vốn được biết đến là giải thưởng tôn vinh những công trình có đóng góp nhân văn và thúc đẩy sự tiến bộ xã hội. Trong mùa giải năm 2026, dự án Heritage Quad và Tech Hub tại York (Anh) đã thuyết phục hội đồng giám khảo bằng một triết lý bảo tồn đầy khác biệt. Thay vì tạo ra những nhà kho kỹ thuật khô khan, Tonkin Liu đã kiến tạo nên một "Trung tâm xuất sắc" dành cho các nghệ nhân phục dựng đá.
Công trình nằm nép mình bên cạnh Nhà thờ York Minster – một trong những biểu tượng Gothic vĩ đại nhất châu Âu với lịch sử dày đặc. Thách thức đặt ra là làm sao để xây dựng một kiến trúc mới mà không lấn át vẻ uy nghiêm của quá khứ, đồng thời phải phục vụ tốt cho nhiệm vụ bảo tồn trong cả thế kỷ tới. Câu trả lời nằm ở sự khiêm nhường nhưng đầy sáng tạo trong ngôn ngữ hình khối và vật liệu.
Tạp chí thiết kế DesignPlus đánh giá đây là một bước đi chiến lược trong bối cảnh các công trình lịch sử đang xuống cấp nhanh hơn dưới tác động của biến đổi khí hậu. Việc đầu tư vào không gian làm việc cho nghệ nhân chính là đầu tư vào sức sống lâu dài của di sản. Dự án này không chỉ là một xưởng chế tác, mà là một thông điệp về sự trân trọng giá trị con người trong dòng chảy thời gian.
Heritage Quad: Khi xưởng thủ công trở thành thánh đường nghệ thuật
Heritage Quad là trái tim của dự án, nơi diễn ra những công đoạn chạm khắc đá thủ công đòi hỏi sự tỉ mỉ tuyệt đối. Điểm nhấn ấn tượng nhất chính là hệ mái gỗ cong lớn bao bọc lấy một sân trong yên bình, tạo nên một không gian làm việc đầy cảm hứng. Những dầm gỗ tỏa ra như các tia sáng, uốn lượn mềm mại xuống phía sân, mang lại cảm giác vừa ấm áp vừa trang nghiêm cho các nghệ nhân.
Giữa sân là một khu vườn nhỏ với hoa dại, nơi ánh sáng tự nhiên được lọc qua tán lá trước khi tràn vào các xưởng chế tác bên dưới. Những bức tường gạch bao quanh không chỉ đóng vai trò ngăn cách mà còn được thiết kế đa năng thành ghế ngồi, cửa ra vào và hệ thống lưu trữ tinh gọn. Sự kết hợp giữa gỗ, gạch và cây xanh tạo nên một vi khí hậu dễ chịu, giúp giảm bớt sự nặng nề của công việc đục đẽo đá vôi.
Điều khiến Tạp chí thiết kế DesignPlus thực sự ấn tượng chính là tính kết nối cộng đồng của Heritage Quad. Từ những đoạn tường thành La Mã cổ kính bao quanh thành phố, du khách có thể quan sát toàn bộ quá trình làm việc của các nghệ nhân. Sự minh bạch này biến công việc phục dựng vốn kín đáo thành một trải nghiệm văn hóa sống động, giúp công chúng hiểu hơn về giá trị của sự kiên trì và đôi bàn tay khéo léo.
Không gian xưởng có cấu trúc thép đơn giản nhưng được che phủ bởi mái cong bằng gỗ ghép lớp. Trên mái là hệ thống pin quang điện, góp phần cung cấp năng lượng cho công trình và giảm phát thải carbon.
Tech Hub: Sự tiếp sức của công nghệ vào dòng chảy truyền thống
Nếu Heritage Quad là nơi tôn vinh đôi bàn tay thì Tech Hub lại là minh chứng cho sức mạnh của công nghệ hiện đại. Đây là nơi đặt hai máy cắt đá CNC quy mô lớn, đảm nhiệm phần thô cho những khối đá nặng hàng tấn trước khi chuyển sang cho thợ thủ công. Sự phối hợp này giúp tăng năng suất phục dựng đáng kể, một yếu tố sống còn khi đá vôi magie của nhà thờ đang bị xói mòn ngày một nhanh.
Cấu trúc của Tech Hub tuy đơn giản với khung thép nhưng lại được bao phủ bởi mái gỗ ghép lớp (CLT) tinh tế, tạo sự đồng bộ với tổng thể dự án. Trên mái, hệ thống pin quang điện được lắp đặt kín đáo, cung cấp năng lượng sạch cho toàn bộ hoạt động của xưởng và giảm thiểu phát thải carbon. Đây là cách Tạp chí thiết kế DesignPlus nhìn thấy sự bền vững được thực hiện hóa bằng những hành động cụ thể và thiết thực nhất.
Môi trường làm việc tại Tech Hub cũng được tối ưu hóa bằng hệ thống phun sương hiện đại nhằm thu gom bụi đá ngay lập tức. Bùn đá sau đó được thu hồi và tái chế, đảm bảo sức khỏe cho công nhân và không gây ô nhiễm cho môi trường xung quanh. Sự chuyên nghiệp và nhân văn trong thiết kế giúp xóa bỏ định kiến về những xưởng đá bụi bặm và độc hại, thay vào đó là một không gian công nghiệp xanh và hiện đại.
Sợi dây liên kết vô hình giữa thợ thủ công và di sản
Thành công lớn nhất của văn phòng Tonkin Liu trong dự án này chính là việc đặt các tòa nhà mới sát cạnh khu vực nhà thờ đang phục dựng. Vị trí địa lý thuận lợi này tạo ra một sợi dây liên kết tâm linh và trực quan vô cùng mạnh mẽ cho các nghệ nhân. Khi làm việc, họ luôn nhìn thấy đích đến của những khối đá mình đang chạm khắc, từ đó bồi đắp thêm lòng tự hào và trách nhiệm với nghề.
Dự án không chỉ giải quyết bài toán không gian mà còn là một chiến lược đào tạo dài hạn cho thế hệ kế cận. Trong một thế giới đang dần bị thay thế bởi AI và máy móc, việc duy trì Trung tâm Xuất sắc về Kỹ năng Di sản là một nỗ lực đáng trân trọng. Những người thợ trẻ sẽ được học cách làm chủ công nghệ tại Tech Hub và rèn luyện tâm tính tại Heritage Quad, tạo nên sự kế thừa hoàn hảo.
Tạp chí thiết kế DesignPlus tin rằng, York Minster đã thiết lập một tiêu chuẩn mới cho việc quản lý di sản trong thế kỷ 21. Sự bền vững không chỉ nằm ở vật liệu hay năng lượng, mà còn ở việc duy trì được cộng đồng những người am hiểu và yêu quý di sản đó. Công trình này chính là "lá phổi" mới, cung cấp nguồn lực tươi trẻ để giữ cho nhà thờ Gothic vĩ đại luôn đứng vững trước thử thách của thời tiết.
Dấu ấn kiến trúc đương đại trong lòng lịch sử
Ban giám khảo MacEwen Award đã không ngớt lời khen ngợi cách Tonkin Liu diễn giải lại ngôn ngữ kiến trúc trung cổ bằng tinh thần đương đại. Các mái cong gỗ uốn lượn gợi nhắc đến những vòm gân (rib vault) của nhà thờ Gothic nhưng lại được thể hiện qua vật liệu và kỹ thuật thi công mới. Sự tương đồng trong cảm xúc giúp công trình mới hòa quyện vào bối cảnh lịch sử một cách tự nhiên như thể nó đã luôn ở đó.
Không gian kỹ thuật thường bị che giấu, nhưng tại đây, chúng được nâng tầm thành một phần của di sản văn hóa. Mỗi chi tiết kiến trúc, từ cách sắp đặt gạch đến độ uốn của dầm gỗ, đều hướng tới việc nâng cao trải nghiệm sống và làm việc cho con người. Đây chính là triết lý mà Tạp chí thiết kế DesignPlus luôn theo đuổi: kiến trúc phải phục vụ hạnh phúc của con người và sự trường tồn của văn hóa.
Khi nhìn từ xa, Heritage Quad và Tech Hub trông như những bông hoa gỗ nở rộ bên cạnh khối đá vững chãi của nhà thờ. Chúng là minh chứng cho thấy quá khứ và tương lai không hề xung đột mà luôn cần có nhau để tồn tại. Trong 100 năm tới, khi những viên đá mới được thay thế vào vị trí cũ trên vách nhà thờ, người ta sẽ nhớ về dự án này như một bước ngoặt lịch sử của York Minster.
Lời kết cho một hành trình bảo tồn nhân văn
Dự án Heritage Quad và Tech Hub không chỉ thắng giải về mặt kiến trúc, mà còn thắng trong việc chinh phục trái tim của cộng đồng. Nó chứng minh rằng những thay đổi nhỏ trong cách tiếp cận không gian kỹ thuật có thể tạo ra những tác động xã hội to lớn. Sự xuất hiện của dự án đã làm sống dậy một khu vực bị lãng quên, biến nó thành điểm đến giáo dục và cảm hứng cho cả người dân địa phương lẫn khách du lịch.
Hành trình bảo tồn di sản là một hành trình không có hồi kết, và York Minster đã chọn đi con đường của sự sáng tạo và bền vững. Với sự hỗ trợ của công nghệ máy móc và sự thăng hoa của nghệ thuật thủ công, các thế hệ nghệ nhân tiếp theo sẽ có một điểm tựa vững chắc. Kiến trúc lúc này thực sự đã trở thành cầu nối, đưa những giá trị từ ngàn xưa tiếp tục tỏa sáng trong tương lai.
Tạp chí thiết kế DesignPlus hy vọng mô hình này sẽ được nhân rộng tại nhiều công trình di sản khác trên thế giới, nơi sự kết nối giữa con người, nghề nghiệp và lịch sử cần được chữa lành. Bởi suy cho cùng, một di sản chỉ thực sự sống khi nó vẫn còn được bàn tay con người chăm sóc và yêu thương mỗi ngày. York Minster đã thực hiện điều đó một cách tuyệt vời thông qua ngôn ngữ của kiến trúc.
ĐỘI NGŨ THỰC HIỆN & THÔNG SỐ KỸ THUẬT
Đơn vị thực hiện (Credits):
Chủ đầu tư: Ban quản lý Nhà thờ York Minster
Kỹ thuật Cơ - Điện (M&E): Integration
Kỹ sư Kết cấu: Webb Yates
Tư vấn Di sản: Donald Insall Associates
Tư vấn Quy hoạch: Savills
Thiết kế Chiếu sáng: Seam
Kiểm soát Xây dựng: Assent
Kỹ sư Phòng cháy chữa cháy: Gwen Brewer
Nhà thầu chuyên dụng về Gỗ: Buckland Timber
Nhà thầu chính: Simpson
Thông số diện tích (Area):
Trung tâm Công nghệ (Tech Hub): 963 m2
Tòa nhà Kỹ năng Thủ công Di sản (Heritage Quad): 811 m2
