KTS. Ngô Viết Thụ: Khôi nguyên La Mã duy nhất và Di sản thế kỷ của kiến trúc Việt

Hướng tới kỷ niệm 100 năm ngày sinh của ông (17/09/1926 – 17/09/2026), trong bối cảnh nhiều tài liệu quý giá tại văn phòng 104 Nguyễn Du đã thất lạc, việc phục dựng lại chân dung cuộc đời và sự nghiệp của vị Khôi nguyên La Mã duy nhất của Việt Nam không chỉ là sự tri ân, mà còn là bài học về sự kết hợp giữa tư duy hiện đại phương Tây và tâm hồn Á Đông sâu sắc.

1. Hành trình đến đỉnh cao: Khôi nguyên La Mã và bản lĩnh Việt trên đất Pháp
Ngô Viết Thụ sinh ra tại làng Lãng Xá, Thừa Thiên - Huế, vùng đất thần kinh vốn trọng lễ nghi và học thuật. Sau giai đoạn theo học tại Trường Kiến trúc Đà Lạt (thuộc Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương), ông sang Pháp và tốt nghiệp xuất sắc tại Trường Mỹ thuật Quốc gia Paris (École Nationale Supérieure des Beaux-Arts) năm 1955.
Điểm son chói lọi nhất trong sự nghiệp của ông chính là giải thưởng 1er Grand Prix de Rome (Khôi nguyên La Mã). Cần phải làm rõ rằng, đây không đơn thuần là một học bổng, mà là giải thưởng quốc gia cao quý nhất của Pháp về kiến trúc kéo dài suốt 250 năm (1720–1968). Để đạt được danh hiệu này, thí sinh phải vượt qua ba vòng thi khắc nghiệt như thi Hương, thi Hội, thi Đình. Người thắng giải được lưu trú tại Dinh Medicis (Rome) trong 3 năm để nghiên cứu độc lập – một đặc ân dành cho những người được kỳ vọng trở thành KTS trưởng các công trình quốc gia của Pháp.
Chính tại Rome, ông đã giới thiệu đồ án quy hoạch Sài Gòn – Chợ Lớn với những dãy nhà cao tầng và không gian xanh hiện đại, làm nức lòng giới chuyên môn quốc tế. Tên tuổi Ngô Viết Thụ từ đó không còn gói gọn trong biên giới Việt Nam mà đã vươn tầm thế giới, giúp ông trở thành Viện sĩ Danh dự trẻ tuổi nhất của Viện Kiến trúc Hoa Kỳ (HFAIA) ở tuổi 36.

2. Triết lý sáng tác: Sự giao thoa giữa "Vương đạo" và Kiến trúc hiện đại
Khác với nhiều KTS cùng thời thường bị cuốn theo phong cách Modernism (Hiện đại) thuần túy của phương Tây, Ngô Viết Thụ chọn một lối đi riêng: Kiến trúc bản địa hóa.
Phong thủy "Vương đạo"
Ông nghiên cứu sâu về phong thủy nhưng trên tinh thần khoa học và văn hóa phương Đông, tuyệt đối không mê tín dị đoan. KTS Ngô Viết Thụ theo đuổi trường phái "Vương đạo" – tức là tối ưu hóa lợi ích của cộng đồng, quốc gia và xã tắc thay vì "Bá đạo" (chỉ tập trung vào lợi ích cá nhân hay dòng họ).
Quan điểm này thể hiện rõ nhất trong việc ông thiết kế Dinh Độc Lập. Ông không nhắm đến việc "giữ ghế" cho một cá nhân nào, mà hướng đến sự độc lập và bền vững của dân tộc. Thực tế lịch sử đã chứng minh, dù thể chế thay đổi, công trình vẫn đứng vững như một biểu tượng của sự thống nhất và tự hào quốc gia.
Ngôn ngữ chiết tự trên mặt đứng
Một điểm đặc sắc khác trong tư duy của ông là việc đưa ý nghĩa chiết tự chữ Hán vào kiến trúc. Tuy nhiên, theo lời tâm sự của ông lúc cuối đời, đây không phải là một thủ pháp thiết kế máy móc mà là một "lời nhắn nhủ" gửi đến các nguyên thủ quốc gia tương lai.
Chữ CÁT (吉): Mang lại sự tốt lành.
Chữ KHẨU (口): Đề cao giáo dục và tự do ngôn luận.
Chữ TRUNG (中): Nhắc nhở về sự trung chính.
Chữ TAM (三) và chữ CHỦ (主): Tượng trưng cho chủ quyền quốc gia.
Tất cả hợp thành chữ HƯNG (興): Cầu chúc cho đất nước hưng thịnh.

3. Những công trình tiêu biểu: Dấu ấn từ Huế, Đà Lạt đến Sài Gòn
Di sản của Ngô Viết Thụ trải dài khắp ba miền, mỗi công trình đều là một bài học về sự hòa quyện giữa hình khối hiện đại và cảnh quan thiên nhiên.
Dinh Độc Lập (1962–1966)
Đây là tác phẩm để đời của ông, được xây dựng trên nền Dinh Norodom cũ. Ông đã khéo léo sử dụng hệ thống "rèm hoa đá" (lấy cảm hứng từ những đốt trúc) để vừa chắn nắng, vừa tạo sự thông thoáng tự nhiên cho hành lang – một giải pháp kiến trúc nhiệt đới vô cùng thông minh trước khi có sự phổ biến của máy lạnh.
Viện Nguyên tử Đà Lạt (1962–1965)
Đây là minh chứng cho tài năng "chỉnh sửa" thiết kế của ông. Từ một bản vẽ ban đầu của KTS người Mỹ, Ngô Viết Thụ đã biến nó thành một công trình có hình khối thẩm mỹ cao, hòa quyện tuyệt đối với đồi thông Đà Lạt, khiến các đồng nghiệp Mỹ phải ngả mũ thán phục.
Nhà thờ Phủ Cam và Nhà thờ Bảo Lộc
Nếu Nhà thờ Phủ Cam (Huế) mang dáng vẻ của một cuốn kinh thánh mở rộng với những đường nét vươn cao mạnh mẽ, thì Nhà thờ Bảo Lộc lại là sự khai thác kiến trúc nhà rông Tây Nguyên. Đáng tiếc là nhiều dự án nhà thờ của ông (như Vĩnh Long, Bảo Lộc) chỉ thực hiện được các phiên bản đơn giản hóa do hạn chế về ngân sách và bối cảnh thời cuộc.

4. Những trăn trở chưa thành và tầm nhìn quy hoạch vĩ mô
KTS Ngô Viết Thụ không chỉ là một người vẽ công trình (Architecture), ông còn là một nhà quy hoạch (Urban Planner) tầm vóc.
Dự án Sài Gòn – Chợ Lớn
Ông luôn đau đáu về việc không thực hiện được dự án kết nối Sài Gòn và Chợ Lớn do những khó khăn của chiến tranh và nạn đầu cơ đất đai. Nếu dự án này thành công, TP.HCM ngày nay có thể đã sở hữu một trục trung tâm quy củ với nhiều khoảng xanh và hạ tầng đồng bộ hơn.
Tầm nhìn về "Thành phố hướng biển"
Trong những cuộc trao đổi với cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt, ông đã có những đóng góp quan trọng cho quy hoạch Vùng Đô thị TP.HCM và Đồng bằng sông Cửu Long. Ông ủng hộ việc mở rộng thành phố nhưng luôn cảnh báo: Khi phát triển về vùng đất thấp như Nam Sài Gòn và tiến ra biển, phải gia tăng tối đa không gian xanh và kênh rạch để thích ứng với thiên nhiên.
Nỗi lo cho Đà Lạt
Về khu Hòa Bình (Đà Lạt), ông từng phản đối việc xây dựng các công trình cao tầng lấn át thiên nhiên. Quan niệm của ông rất rõ ràng: Nhà không nên xây cao hơn ngọn cây. Ông muốn bảo vệ tầm nhìn từ trung tâm về phía hồ Xuân Hương – một di sản cảnh quan vô giá mà ngày nay chúng ta đang nỗ lực gìn giữ.