Giữa khủng hoảng nhà ở do du lịch đại trà gây ra tại Mallorca, một dự án nhà ở quy mô nhỏ đã mở ra hướng đi khác: xây dựng từ vật liệu địa phương, dựa vào khí hậu bản xứ và tư duy thiết kế thụ động để tạo nên những không gian sống thực sự giá cả phải chăng, tiết kiệm năng lượng và bền vững về mặt xã hội.
Mallorca và cái giá của “thiên đường du lịch”
Mallorca – một trong những hòn đảo đẹp nhất Địa Trung Hải – từng là biểu tượng của kỳ nghỉ vô ưu, của nắng ấm, biển xanh và du lịch đại chúng bùng nổ từ nửa sau thế kỷ 20. Nhưng đằng sau hình ảnh ấy là một thực tế ngày càng khắc nghiệt: nhà ở cho người dân địa phương trở thành thứ xa xỉ.
Trong vòng mười năm, giá nhà tại quần đảo Balearic tăng tới 80%. Tại nhiều thị trấn, số giường phục vụ khách du lịch gần ngang – thậm chí vượt – số cư dân thường trú. Kinh tế phụ thuộc nặng nề vào du lịch giúp đảo giàu lên, nhưng cũng đẩy người dân bản địa ra xa chính nơi họ sinh ra.
Trong bối cảnh đó, câu hỏi đặt ra không chỉ là xây thêm nhà, mà là: xây nhà như thế nào để người dân có thể tiếp tục sống, làm việc và gắn bó với nơi chốn này?
Một mô hình nhỏ, nhưng tư duy lớn
Tại thị trấn Puigpunyent, dưới chân dãy Tramuntana, dự án 6 HPP Ses Veles do Fortuny–Alventosa Morell Arquitectes thiết kế đưa ra một câu trả lời thuyết phục. Thay vì tiếp cận nhà ở giá rẻ bằng các khối nhà tiêu chuẩn hóa xa lạ với cảnh quan, dự án chọn cách bắt đầu từ địa phương: vật liệu, khí hậu, kỹ thuật và văn hóa xây dựng bản xứ.
Công trình gồm sáu căn hộ, bố trí trên hai tầng. Các căn tầng trệt có không gian ngoài trời riêng, trong khi các căn phía trên mở ra sân hiên. Mặt bằng đồng nhất nhưng đủ linh hoạt để người ở tự điều chỉnh theo nhu cầu và lối sống cá nhân – một yếu tố quan trọng để nhà ở xã hội không trở thành không gian “đóng khung”.
Vật liệu địa phương và vẻ đẹp không phô trương
Ngôn ngữ kiến trúc của Ses Veles gây ấn tượng bởi sự tiết chế. Mặt đứng được xây bằng đá vôi khai thác gần khu vực, sử dụng kỹ thuật xây đá cyclopean truyền thống, thậm chí tái sử dụng chính đất đá đào lên từ khu đất. Cách làm này không chỉ giảm chi phí vận chuyển và phát thải, mà còn giúp công trình “ăn nhập” tự nhiên với cảnh quan xung quanh.
Bên trong, các vách ngăn được làm từ gạch gốm sản xuất tại đảo, kết hợp cát dư từ các mỏ địa phương, hoàn thiện bằng đất sét và rơm. Những vật liệu tưởng như thô mộc này lại tạo nên một không gian ấm áp, có khả năng điều tiết nhiệt và độ ẩm hiệu quả.
Thiết kế thụ động như một giải pháp xã hội
Điểm cốt lõi của dự án nằm ở chiến lược năng lượng thụ động. Hệ mái Trombe – một giải pháp khí hậu thông minh – giúp tích nhiệt vào mùa đông và thông gió tự nhiên vào mùa hè. Kết hợp với sàn và tường có quán tính nhiệt cao, hệ che nắng và vật liệu hút ẩm, công trình đạt mức tiêu thụ điện chỉ 1,7 kWh/m² mỗi năm – gần như bằng không.
Việc giảm chi phí vận hành không chỉ mang ý nghĩa môi trường. Trong bối cảnh giá năng lượng tăng cao, nhà ở tiết kiệm năng lượng cũng chính là nhà ở dễ tiếp cận hơn về mặt kinh tế, giúp người dân giảm gánh nặng chi phí sinh hoạt dài hạn.
Bền vững không chỉ là năng lượng
Ses Veles được chứng nhận công trình năng lượng gần bằng 0 (NZEB), nhưng giá trị lớn hơn của dự án nằm ở khía cạnh bền vững xã hội. Thay vì áp đặt một hình mẫu nhà ở “giá rẻ” chung chung, dự án chứng minh rằng: khi kiến trúc xuất phát từ nơi chốn, từ nhu cầu thực và điều kiện cụ thể, nhà ở giá rẻ hoàn toàn có thể đi cùng chất lượng sống và vẻ đẹp lâu dài.
Một tiền lệ đáng để học hỏi
Dù không thể sao chép nguyên xi sang những bối cảnh khác, 6 HPP Ses Veles đưa ra một nguyên tắc có thể lan tỏa: nhà ở chỉ thực sự giá rẻ khi nó phù hợp với địa điểm. Khi vật liệu, khí hậu và văn hóa địa phương trở thành nền tảng thiết kế, kiến trúc không chỉ giải quyết bài toán thiếu hụt nhà ở, mà còn góp phần giữ gìn bản sắc và sự sống còn của cộng đồng.
Trong thời đại mà nhu cầu nhà ở vượt xa nguồn cung tại nhiều đô thị và vùng du lịch trên thế giới, những mô hình nhỏ nhưng có tư duy đúng hướng như Ses Veles có lẽ chính là nơi chúng ta nên bắt đầu.
