Giữa nhịp sống sôi động của trung tâm TP Cần Thơ, có một ngôi trường vẫn lặng lẽ tồn tại suốt hơn một thế kỷ, chứng kiến bao thăng trầm của lịch sử và chắp cánh cho biết bao thế hệ học trò trưởng thành. Đó là Trường THPT Châu Văn Liêm – ngôi trường trăm tuổi không chỉ nổi bật bởi bề dày lịch sử, mà còn bởi những giá trị giáo dục và truyền thống được gìn giữ bền bỉ qua thời gian.
Dấu ấn hơn một thế kỷ hình thành
Ít ai biết rằng, Trường THPT Châu Văn Liêm có lịch sử khởi nguồn từ năm 1917. Khi ấy, chính quyền Pháp cho xây dựng một dãy nhà một trệt, một lầu dọc theo đường Capitaine d’Herbes (nay là đường Xô Viết Nghệ Tĩnh), với mục đích ban đầu là làm ký túc xá cho học sinh tiểu học.
Đến năm 1921, một dãy lầu thứ hai được xây dựng, nối liền các khối nhà cũ. Từ đây, lớp học bổ túc chương trình Cao đẳng tiểu học ra đời, đánh dấu bước ngoặt quan trọng khi cơ sở này chính thức mang tên Collège de Cần Thơ. Tuy nhiên, trong giai đoạn đầu, trường vẫn là chi nhánh của Collège de Mỹ Tho và tiếp tục được xây dựng theo họa đồ thiết kế cho đến năm 1924 mới hoàn chỉnh.
Năm 1926, Collège de Cần Thơ chính thức tự lập với chương trình đào tạo gồm 4 lớp bậc học. Đến năm 1945, trường được đổi tên thành Trung học Phan Thanh Giản – cái tên gắn liền với ký ức của nhiều thế hệ học sinh miền Tây Nam Bộ.
Trong giai đoạn 1956 – 1975, trước áp lực gia tăng nhanh chóng của số lượng học sinh, Bộ Giáo dục cũ quyết định chia Trường Phan Thanh Giản thành hai trường, thành lập thêm Trường nữ Trung học Đoàn Thị Điểm. Sau ngày đất nước thống nhất, Trường Trung học Phan Thanh Giản tiếp tục giữ vai trò là lá cờ đầu trong phong trào “dạy tốt, học tốt” của tỉnh Cần Thơ cũ. Mười năm sau, trường chính thức mang tên Châu Văn Liêm và giữ tên gọi này cho đến nay.
Trải qua hơn một thế kỷ, Trường THPT Châu Văn Liêm không chỉ là một cơ sở giáo dục, mà còn là chứng nhân lịch sử gắn liền với nhiều giai đoạn quan trọng của vùng đất Tây Đô và của đất nước.
Từng đứng trước nguy cơ bị “xóa sổ”
Cùng với thời gian, ngôi trường cổ kính dần xuống cấp. Năm 1987, phía Pháp từng gửi thông báo cho Cần Thơ về việc công trình đã hết niên hạn sử dụng. Thực tế, sau gần 100 năm tồn tại, nhiều hạng mục của trường không còn đảm bảo điều kiện dạy và học.
Đến năm học 2015 – 2016, thông tin Trường THPT Châu Văn Liêm có thể bị đập bỏ để xây mới từng gây xôn xao dư luận, khiến nhiều thế hệ cựu học sinh không khỏi lo lắng trước nguy cơ mất đi một biểu tượng giáo dục – lịch sử của miền Tây. Trước những ý kiến đóng góp từ xã hội và giới chuyên môn, năm 2016, TP Cần Thơ đã quyết định đầu tư xây dựng lại và trùng tu nhà trường trên nguyên tắc giữ nguyên hiện trạng và kiến trúc Pháp ban đầu.
Với tổng mức đầu tư gần 107 tỷ đồng, Trường THPT Châu Văn Liêm được trùng tu và xây dựng đạt chuẩn quốc gia, đáp ứng quy mô khoảng 1.600 học sinh với 40 phòng học. Từ năm 2019, ngôi trường chính thức đưa vào sử dụng trong diện mạo mới khang trang hơn, song vẫn giữ nguyên nét kiến trúc Pháp cổ điển đặc trưng với tường vàng, mái ngói đỏ.
Gìn giữ truyền thống giữa không gian hiện đại
Không chỉ chú trọng cơ sở vật chất, Trường THPT Châu Văn Liêm còn đặc biệt coi trọng việc gìn giữ các giá trị truyền thống. Một nét văn hóa hiếm thấy ở bậc THPT là Lễ Bái sư – nghi lễ đã được nhà trường duy trì suốt hơn 10 năm qua.
Mỗi năm học, trường tổ chức hai Lễ Bái sư: một dành cho học sinh lớp 10 khi mới nhập học, và một dành cho học sinh lớp 12 trước khi ra trường. Trong phòng truyền thống, chiếc bàn thờ được cẩn xà cừ trang trọng, phía trên là bảng ghi tên các hiệu trưởng và thầy cô đã qua đời. Đầu năm học, học sinh lớp 10 xếp hàng thắp nhang, bái sư, tìm hiểu truyền thống trước khi chính thức bước vào hành trình học tập. Cuối năm, học sinh lớp 12 lại thực hiện nghi lễ này như một lời tri ân và tạm biệt mái trường xưa.
Ngày nay, Trường THPT Châu Văn Liêm vẫn là một trong những cơ sở giáo dục THPT uy tín hàng đầu tại TP Cần Thơ. Năm học 2025 – 2026, trường có 1.586 học sinh đang theo học. Với nền tảng lịch sử vững chắc, kiến trúc di sản được bảo tồn và những giá trị truyền thống được trân trọng, ngôi trường trăm tuổi này vẫn đang lặng lẽ tiếp tục sứ mệnh “trồng người”, bồi đắp tri thức và nhân cách cho nhiều thế hệ học sinh mai sau.
