Riken Yamamoto là một kiến trúc sư kiên định với câu hỏi về vai trò xã hội của kiến trúc. Thay vì tạo ra những hình thức gây ấn tượng thị giác, ông tập trung thiết kế các không gian khuyến khích sự hiện diện, tương tác và chung sống của con người trong bối cảnh đô thị đương đại.
Trong nhiều thập kỷ, kiến trúc hiện đại đã quen với việc khẳng định bản ngã thông qua hình khối, công nghệ và tính biểu tượng. Tuy nhiên, với Riken Yamamoto, kiến trúc không bắt đầu từ hình thức, cũng không kết thúc ở công trình. Nó bắt đầu từ con người – và quan trọng hơn, từ mối quan hệ giữa con người với nhau.
Việc ông được trao Pritzker Architecture Prize không chỉ là sự ghi nhận cho một sự nghiệp bền bỉ, mà còn là lời khẳng định cho một tư duy kiến trúc hiếm hoi: kiến trúc như một cấu trúc xã hội, nơi sự chung sống được thiết kế một cách có ý thức.
Kiến trúc không phải vật thể, mà là hệ sinh thái sống
Sinh năm 1945 tại Yokohama, trong bối cảnh Nhật Bản hậu chiến đang tái thiết cả về vật chất lẫn tinh thần, Riken Yamamoto sớm tiếp cận kiến trúc không như một nghệ thuật tạo hình, mà như một công cụ tổ chức đời sống.
Khác với nhiều kiến trúc sư cùng thời theo đuổi ngôn ngữ hình thức hoặc biểu tượng văn hóa, Yamamoto kiên định với một câu hỏi tưởng như giản dị nhưng đầy thách thức:
Kiến trúc có thể tạo ra những mối quan hệ xã hội tốt đẹp hơn không?
Câu hỏi ấy trở thành trục xuyên suốt toàn bộ sự nghiệp của ông.
Phá vỡ ranh giới công – tư: một hành động mang tính chính trị
Một trong những đóng góp quan trọng nhất của Riken Yamamoto là cách ông xóa nhòa ranh giới giữa không gian công cộng và riêng tư. Trong các dự án nhà ở, trường học hay công trình cộng đồng, Yamamoto không xem “riêng tư” là sự tách biệt tuyệt đối, mà là một trạng thái có thể chia sẻ.
Ông thường sử dụng:
Mặt đứng trong suốt
Không gian trung gian (semi-public spaces)
Hành lang, sân chung, khoảng đệm mở
Những yếu tố này không chỉ phục vụ thẩm mỹ, mà chủ động khuyến khích con người nhìn thấy nhau, nhận biết sự tồn tại của nhau.
Trong bối cảnh đô thị hiện đại – nơi con người ngày càng sống khép kín, đây là một tuyên ngôn mang tính xã hội, thậm chí mang màu sắc chính trị: kiến trúc chống lại sự cô lập.
Nhà ở tập thể không phải “bài toán mật độ”
Các dự án nhà ở xã hội của Yamamoto thường được nhắc đến như minh chứng cho một cách tiếp cận hoàn toàn khác với bài toán mật độ – chi phí – hiệu suất.
Thay vì tối ưu diện tích bằng cách thu hẹp không gian sống, ông đặt trọng tâm vào chất lượng tương tác. Không gian chung không bị xem là phần phụ, mà là linh hồn của công trình.
Ở đó:
Hành lang không chỉ để đi lại
Sân chung không chỉ là khoảng trống
Ban công không chỉ là phần nhô ra của căn hộ
Chúng trở thành nơi gặp gỡ, quan sát, trao đổi – những điều tưởng như nhỏ bé nhưng tạo nên cảm giác cộng đồng, thứ mà đô thị hiện đại đang thiếu hụt nghiêm trọng.
Trường học – nơi kiến trúc định hình cách con người trưởng thành
Một mảng dự án khác thể hiện rõ triết lý của Riken Yamamoto là kiến trúc giáo dục. Với ông, trường học không đơn thuần là nơi truyền đạt kiến thức, mà là môi trường đầu tiên con người học cách sống cùng người khác.
Các công trình trường học của Yamamoto thường:
Mở hoàn toàn về thị giác
Hạn chế tường ngăn cứng
Tạo điều kiện cho việc quan sát, giao tiếp tự nhiên
Trẻ em trong không gian ấy không bị “giấu” sau lớp học khép kín, mà lớn lên trong sự hiện diện của cộng đồng. Kiến trúc, vì thế, trở thành một phần của giáo dục nhân cách.
Triết lý “chia sẻ” trong thời đại cá nhân hóa
Điều khiến Riken Yamamoto đặc biệt phù hợp với bối cảnh 2025–2026 là triết lý của ông đi ngược lại xu hướng cực đoan của thời đại số: cá nhân hóa triệt để.
Khi công nghệ cho phép mỗi người sống trong “bong bóng” của riêng mình, kiến trúc của Yamamoto nhắc nhở rằng:
Con người vẫn cần nhìn thấy nhau, nghe thấy nhau, và cảm nhận sự hiện diện của nhau.
Không ồn ào, không phô trương, kiến trúc của ông âm thầm đặt ra một câu hỏi lớn cho đô thị đương đại:
Chúng ta đang thiết kế cho sự tiện nghi cá nhân, hay cho khả năng chung sống lâu dài của xã hội?
Vì sao Riken Yamamoto là “kiến trúc sư của thời đại này”?
Riken Yamamoto không tạo ra những công trình biểu tượng dễ nhận diện từ xa. Ông cũng không theo đuổi hình ảnh “ngôi sao kiến trúc”. Nhưng chính điều đó khiến ông trở thành một trong những kiến trúc sư quan trọng nhất của thời đại.
Ông đại diện cho:
Kiến trúc có trách nhiệm xã hội
Tư duy dài hạn thay vì hiệu ứng tức thời
Niềm tin rằng kiến trúc có thể hàn gắn những đứt gãy vô hình trong đời sống đô thị
Trong một thế giới ngày càng phân mảnh, kiến trúc của Riken Yamamoto không hứa hẹn sự ngoạn mục. Nó chỉ lặng lẽ tạo ra điều khó nhất: không gian để con người sống cùng nhau một cách tử tế.
