Chùa Một Cột là một trong những công trình kiến trúc cổ đặc biệt nhất của Việt Nam. Được xây dựng vào năm 1049 dưới triều vua Lý Thái Tông, ngôi chùa gắn liền với nhiều tên gọi như Diên Hựu Tự, Liên Hoa Đài hay Chùa Mật. Ngày nay, chùa tọa lạc tại quận Ba Đình, Hà Nội, trong khuôn viên gần Quảng trường Ba Đình và Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Không đồ sộ, không cầu kỳ, Chùa Một Cột gây ấn tượng bởi một hình ảnh rất đơn giản: một ngôi chùa nhỏ đặt trên một cột đá duy nhất, vươn lên giữa mặt hồ, như một đóa sen nở trong không gian tĩnh lặng.
Chùa Một Cột – đóa sen kiến trúc giữa lòng Thăng Long
Theo sử sách, vua Lý Thái Tông từng mơ thấy Phật Bà Quan Âm ngồi trên tòa sen, đưa tay dắt vua bước lên. Sau giấc mộng ấy, nhà vua cho dựng chùa theo hình ảnh đã thấy: một cột đá giữa hồ, phía trên là đài sen thờ Quan Âm. Tên gọi Diên Hựu mang ý nghĩa cầu mong phúc lành lâu dài cho đất nước và nhân dân.
Tuy xuất phát từ yếu tố tâm linh, nhưng cách hiện thực hóa giấc mộng ấy lại cho thấy tư duy kiến trúc rất rõ ràng và cô đọng.
Kiến trúc tối giản nhưng giàu ý nghĩa
Về tổng thể, Chùa Một Cột gồm ba thành phần chính: cột đá – Liên Hoa Đài – hồ Linh Chiểu.
Cột đá hình trụ, cao khoảng 4 mét, được đặt chắc chắn giữa hồ nước, đóng vai trò kết cấu chịu lực duy nhất cho toàn bộ công trình phía trên. Trên cột là Liên Hoa Đài – một ngôi chùa gỗ nhỏ, mái cong, lợp ngói cổ, mang đầy đủ đặc trưng của kiến trúc truyền thống Việt Nam.
Hình ảnh một cột nâng cả công trình không chỉ tạo hiệu quả thị giác mạnh mà còn mang tính biểu tượng cao: sự vươn lên, tinh khiết và bền bỉ. Kiến trúc ở đây không phô trương kỹ thuật, mà chọn cách giản lược tối đa để làm nổi bật ý niệm.
Hoa sen – hình ảnh trung tâm của công trình
Toàn bộ thiết kế của Chùa Một Cột lấy cảm hứng từ hoa sen – loài hoa gắn liền với Phật giáo và văn hóa Việt. Sen mọc từ bùn nhưng vươn lên trong sạch, tượng trưng cho sự giác ngộ và thanh tịnh. Khi đặt ngôi chùa trên một cột giữa hồ, người xưa đã biến hình ảnh ấy thành một không gian kiến trúc sống động, chứ không chỉ là biểu tượng trang trí.
Nhìn từ xa, Chùa Một Cột giống như một đóa sen nở trên mặt nước, vừa nhẹ nhàng, vừa vững chãi. Đây là điểm khiến công trình tuy nhỏ bé nhưng có sức lan tỏa lớn trong ký ức đô thị.
Không gian, ánh sáng và sự tĩnh lặng
Chùa không lớn, không khép kín. Không gian quanh hồ tạo khoảng lùi vừa đủ để người đến chùa có thể chậm lại, quan sát và cảm nhận. Ánh sáng, bóng đổ của mái ngói và cột đá thay đổi theo thời gian trong ngày, làm cho công trình luôn có những sắc thái khác nhau.
Chính sự tiết chế trong hình khối, vật liệu và không gian đã giúp Chùa Một Cột vượt khỏi chức năng thờ tự, trở thành một tác phẩm kiến trúc mang tính biểu tượng.
Một biểu tượng kiến trúc vượt thời gian
Trải qua gần một nghìn năm, dù nhiều lần trùng tu, Chùa Một Cột vẫn giữ được tinh thần ban đầu: giản dị, cô đọng và giàu ý nghĩa. Năm 2012, công trình được Tổ chức Kỷ lục Châu Á ghi nhận là “Ngôi chùa có kiến trúc độc đáo nhất châu Á”.
Không chỉ là một di tích lịch sử, Chùa Một Cột còn là minh chứng cho tư duy kiến trúc Việt Nam sớm biết dùng hình thức tối giản để truyền tải chiều sâu văn hóa. Một công trình nhỏ, nhưng đủ để trở thành biểu tượng của cả một nền văn minh.
