Trong danh sách những công trình kiến trúc ngoạn mục nhất châu Á do tạp chí Time Out (Anh) công bố, Việt Nam có một đại diện tiêu biểu: Nhà hát Lớn Hà Nội. Công trình hơn một thế kỷ tuổi này không chỉ là không gian nghệ thuật hàn lâm, mà còn là biểu tượng văn hóa – lịch sử của Thủ đô. Trải qua nhiều biến động, nhà hát vẫn hiện diện như một chứng nhân lặng lẽ của đời sống đô thị Hà Nội qua các thời kỳ.
Tọa lạc tại số 1A Tràng Tiền, trên Quảng trường Cách mạng Tháng Tám, Nhà hát Lớn nằm ở vị trí trung tâm bậc nhất thành phố. Không gian này vừa kết nối với các trục phố lịch sử, vừa mở ra quảng trường lớn – nơi từng diễn ra nhiều sự kiện trọng đại của đất nước. Vị trí ấy giúp công trình vượt ra khỏi vai trò kiến trúc đơn thuần để trở thành một mốc không gian mang tính biểu tượng.
Cuối thế kỷ XIX, khu đất xây dựng nhà hát vốn là vùng đầm lầy thuộc hai làng Thạch Tần và Tây Luông. Năm 1899, chính quyền Pháp tại Hà Nội đề xuất xây dựng một nhà hát lớn nhằm phục vụ giới quan chức và tầng lớp thượng lưu. Sau nhiều lần điều chỉnh phương án, công trình chính thức khởi công năm 1901 dưới thời Toàn quyền Paul Doumer và hoàn thành sau 10 năm xây dựng. Năm 1911, Nhà hát Lớn Hà Nội đi vào hoạt động, trở thành một trong những công trình hiện đại nhất thành phố lúc bấy giờ.
Nhà hát do hai kiến trúc sư Pháp Harlay và Broyer thiết kế, lấy cảm hứng từ Opéra Garnier ở Paris. Tuy nhiên, công trình được thu nhỏ về tỷ lệ và điều chỉnh vật liệu nhằm thích nghi với khí hậu nhiệt đới. Kiến trúc mang phong cách Tân cổ điển Pháp kết hợp chiết trung, nổi bật với hệ cột Ionic cân xứng, mái dốc lợp đá đen, cửa vòm và phù điêu trang trí giàu nhịp điệu. Tổng thể vừa mang dáng dấp châu Âu đầu thế kỷ XX, vừa hài hòa với cảnh quan phố thị Hà Nội.
Về quy mô, nhà hát dài 87 m, rộng trung bình khoảng 30 m, đỉnh mái cao 34 m, diện tích xây dựng gần 2.600 m². Mặt bằng được tổ chức thành ba khu vực rõ ràng: sảnh chính phía trước với cầu thang chữ T và không gian lễ nghi; tầng hai là phòng Gương – nơi từng diễn ra các buổi chiêu đãi trọng thể; phía sau là khu quản trị và hậu trường. Khán phòng chính có mặt bằng gần vuông, ba tầng ghế hình móng ngựa bao quanh sân khấu, đáp ứng nghiêm ngặt các yêu cầu về âm học và tầm nhìn.
Không chỉ là không gian biểu diễn nghệ thuật, Nhà hát Lớn còn gắn liền với nhiều sự kiện lịch sử quan trọng của đất nước. Trước quảng trường nhà hát đã diễn ra cuộc mít tinh ngày 17/8/1945, và bên trong công trình là nơi họp phiên đầu tiên của Quốc hội khóa I vào ngày 2/3/1946. Những dấu mốc ấy khiến nhà hát trở thành biểu tượng không thể tách rời của lịch sử hiện đại Việt Nam.
Sau nhiều thập kỷ sử dụng, đến những năm 1990, công trình xuống cấp nghiêm trọng. Năm 1995, Nhà nước quyết định trùng tu toàn diện nhằm khôi phục diện mạo nguyên gốc và nâng cấp hệ thống kỹ thuật. Đến nay, Nhà hát Lớn Hà Nội vẫn là không gian biểu diễn danh giá bậc nhất cả nước, đồng thời là điểm đến văn hóa không thể thiếu đối với du khách khi khám phá Thủ đô.
Thông tin công trình:
Tên công trình: Nhà hát Lớn Hà Nội
Khởi công: 1901
Hoàn thành: 1911
Kiến trúc sư: Harlay & Broyer (Pháp)
Phong cách: Tân cổ điển Pháp – Chiết trung
Địa điểm: 1A Tràng Tiền, quận Hoàn Kiếm, Hà Nội
Xếp hạng: Di tích lịch sử và kiến trúc quốc gia (2011)
