
[Arch. Pedro Pedalino] Cảnh quan hướng tới tương lai: Giao điểm của đổi mới, thực hành vật liệu bền vững và công nghệ chuyển đổi
“The future of landscape is not only about what we can build today. It is about what we allow a place to become tomorrow.”
“Tương lai của cảnh quan không chỉ nằm ở những gì chúng ta có thể xây dựng hôm nay. Nó còn nằm ở những gì chúng ta cho phép một nơi chốn trở thành vào ngày mai.”

Thiết kế những hệ thống có khả năng thích ứng, phát triển và trường tồn

Khi nói đến thiết kế hướng tới tương lai, cuộc thảo luận thường nhanh chóng xoay quanh công nghệ: những công trình thông minh hơn, vật liệu mới, công cụ số hay các hệ thống tự động. Đây đều là những yếu tố quan trọng, nhưng với kiến trúc cảnh quan, khả năng sẵn sàng cho tương lai lại bắt đầu từ một điểm khác.
Bản thân cảnh quan vốn đã là một hệ thống sống. Cây cối sinh trưởng, nước dịch chuyển, đất thay đổi, nhiệt độ biến động, con người điều chỉnh cách sử dụng không gian, vật liệu phong hóa và các mối quan hệ sinh thái phát triển qua nhiều năm thay vì chỉ trong vài tháng.
Vì vậy, thiết kế cảnh quan cho tương lai không đơn thuần là dự đoán điều gì sẽ xảy ra tiếp theo, mà là tạo ra những điều kiện để một nơi chốn có khả năng phản hồi trước sự thay đổi.
Đây ngày càng trở thành một phần quan trọng trong thực hành của LJ-Group. Qua nhiều điều kiện khí hậu, quy mô và nền văn hóa khác nhau, cảnh quan được nhìn nhận như một hệ thống dài hạn, nơi sinh thái, kiến trúc, nước, vật liệu và hoạt động của con người có mối liên hệ chặt chẽ với nhau. Vai trò của nhà thiết kế không chỉ là định hình diện mạo của một nơi khi công trình vừa hoàn thành, mà còn phải cân nhắc cách nơi đó tiếp tục vận hành, trưởng thành và tích lũy ý nghĩa theo thời gian.
Thiết kế cùng các hệ thống sống
Mỗi cảnh quan đều chứa đựng những quá trình vốn đã vận động.
Tại Namia River Retreat, điểm khởi đầu là một đảo sông rộng 5 ha, được định hình bởi khí hậu, thảm thực vật và động lực nước của miền Trung Việt Nam. Cảnh quan không được hình thành từ một hình ảnh áp đặt lên khu đất, mà từ sự thấu hiểu những điều kiện vốn đã tồn tại tại đây.
Mối quan hệ với sông Thu Bồn, thảm thực vật hiện hữu, điều kiện đất và hệ cây địa phương trở thành một phần trong logic thiết kế. Việc phát triển trên nền vành đai ven sông hiện hữu để tạo nên một sinh cảnh rừng phong phú, tôn trọng điều kiện đất tự nhiên, sử dụng các loài cây bản địa và thích nghi, đồng thời phản hồi đặc tính mùa vụ của khu đất giúp cảnh quan duy trì sự gắn kết chặt chẽ với bối cảnh sinh thái.

Cách tiếp cận này làm thay đổi bản chất của bài toán thiết kế. Thay vì đặt câu hỏi làm thế nào để tạo ra một cảnh quan “trông tự nhiên”, vấn đề trở thành làm thế nào để củng cố những hệ thống giúp cảnh quan thực sự vận hành như một môi trường sống.
Sự khác biệt này rất quan trọng. Một cảnh quan mang vẻ tự nhiên có thể được tái tạo ở gần như bất kỳ đâu, nhưng một cảnh quan thực sự thuộc về nơi chốn của nó đòi hỏi sự thấu hiểu sâu sắc hơn về khí hậu, nước, đất, thảm thực vật và văn hóa.
Với LJ-Group, đây là một trong những nền tảng của thiết kế hướng tới tương lai: làm việc cùng những quá trình có khả năng tiếp tục phát triển, thay vì chỉ thiết kế cho một thời điểm cố định.
Bối cảnh khác nhau, nguyên tắc tương đồng
Tại Oriente Green Campus ở Lisbon, điều kiện hoàn toàn khác biệt.
Ở đây, dự án bắt đầu từ một cấu trúc đô thị hiện hữu thay vì một đảo sông. Bài toán không phải là bảo tồn một cảnh quan sinh thái nguyên vẹn, mà là chuyển đổi một công trình hiện hữu và trao cho nó một vai trò mới về không gian lẫn môi trường.
Cảnh quan kết nối những phần vốn rời rạc của tổ hợp thông qua một mạng lưới liên tục gồm vườn, sân hiên và không gian ngoài trời. Các mảng xanh trải dài qua nhiều cao độ, tạo nên mối quan hệ giữa giao thông, hoạt động xã hội, cây xanh và kiến trúc hiện hữu.
Các dự án tiêu biểu của:
Arch. Pedro Pedalino
Dự án cho thấy một khía cạnh khác của cảnh quan hướng tới tương lai: nhận diện tiềm năng trong những công trình hiện hữu và chuyển hóa chúng thành những cơ hội mới cho hiệu quả môi trường, tương tác xã hội và đời sống hằng ngày.
Làm việc với cấu trúc hiện hữu có thể giảm nhu cầu phải bắt đầu lại từ đầu, nhưng giá trị lớn hơn còn nằm ở phương diện không gian. Bằng cách thiết lập những mối quan hệ mới giữa công trình, không gian mở và người sử dụng, cảnh quan có thể giúp một nơi chốn hiện hữu thích ứng với những hình thức sử dụng mới.
Tại Namia, cảnh quan được định hình bởi những đặc tính của môi trường tự nhiên. Tại Oriente, cảnh quan góp phần tái tạo một môi trường đô thị.
Bối cảnh khác nhau, nhưng nguyên tắc tương đồng: cảnh quan trở thành một khung nền cho sự thay đổi.
Sự sang trọng của khả năng chống chịu
Có lẽ một trong những chuyển dịch quan trọng nhất trong thực hành cảnh quan là đổi mới không phải lúc nào cũng xuất hiện dưới hình thức một vật thể, vật liệu hay công nghệ mới. Đổi mới cũng có thể đến từ việc giúp những hệ thống hiện hữu đảm nhiệm đồng thời nhiều vai trò.
Một cái cây có thể tạo bóng mát, hình thành sinh cảnh, mang lại sắc thái theo mùa và trở thành nơi con người tụ họp.
Nước vừa đóng vai trò như một yếu tố cảm quan, vừa là hạ tầng sống thiết yếu. Thông qua phân tích thủy văn khu vực và mô hình hóa các sự kiện ngập lụt nghiêm trọng, cảnh quan có thể được thiết kế để thích ứng an toàn với mực nước biến động thay vì chỉ tìm cách chống lại chúng.
Các rìa cảnh quan có khả năng chống chịu và vùng ven sông thích ứng được thiết kế để hấp thụ tình trạng ngập theo mùa, giảm thiểu rủi ro lũ lụt, đồng thời tổ chức luồng di chuyển, làm mát không gian và hỗ trợ những quá trình sinh thái phức tạp.
Vật liệu có một vòng đời vượt ra ngoài quá trình xây dựng
Thiết kế hướng tới tương lai cũng đòi hỏi chúng ta nhìn nhận vật liệu theo một cách khác.
Vật liệu không bao giờ chỉ là một thông số kỹ thuật. Nó có nguồn gốc, tác động hàm chứa, vòng đời, yêu cầu bảo trì và mối quan hệ với điều kiện khí hậu nơi nó được sử dụng.
Nguyên tắc tương tự cũng áp dụng cho cây trồng và đất. Việc lựa chọn một loài cây không chỉ là câu chuyện về hình thức. Nhà thiết kế cần hiểu cây sẽ sinh trưởng như thế nào, cần bao nhiêu nước, thay đổi ra sao khi tán phát triển và đóng góp như thế nào vào tổng thể cảnh quan theo thời gian.
Góc nhìn dài hạn này đặc biệt quan trọng trong cảnh quan, bởi dự án vẫn tiếp tục thay đổi sau khi quá trình xây dựng kết thúc.
Một phương án cây xanh trông hoàn chỉnh vào ngày khai trương có thể trở nên hoàn toàn khác sau mười năm. Một vật liệu vận hành tốt ở giai đoạn đầu có thể đòi hỏi mức độ bảo trì đáng kể về sau. Một chiến lược về nước cũng có thể phải thích ứng với những thay đổi của lượng mưa.
Vì vậy, độ bền và khả năng thích ứng cần được xem xét song song. Mục tiêu không phải là khiến mọi thứ trở nên vĩnh viễn, mà là hiểu điều gì cần duy trì ổn định và điều gì nên được phép thay đổi.
Công nghệ là phương tiện, không phải đích đến
Công nghệ chắc chắn sẽ ngày càng giữ vai trò quan trọng trong kiến trúc cảnh quan.
Mô hình số, phân tích môi trường, hệ thống giám sát và các phương pháp chế tạo mới đang mang lại cho nhà thiết kế khả năng lớn hơn trong việc thấu hiểu những điều kiện phức tạp và thử nghiệm nhiều kịch bản khác nhau. Tuy nhiên, chỉ riêng công nghệ không thể khiến một cảnh quan trở nên sẵn sàng cho tương lai.
Câu hỏi quan trọng hơn nằm ở cách chúng ta sử dụng những tri thức mà công nghệ cung cấp.
Dữ liệu môi trường tốt hơn có thể giúp chúng ta hiểu sâu hơn về nhiệt, nước và vi khí hậu. Các mô hình chính xác hơn có thể làm rõ những mối quan hệ vốn khó nhận thấy. Công cụ số cho phép thử nghiệm các kịch bản trước khi xây dựng và hỗ trợ quá trình ra quyết định trên những khu đất lớn và phức tạp.
Tuy nhiên, kết quả cuối cùng vẫn phụ thuộc vào khả năng diễn giải: biết giải pháp nào là phù hợp, nên can thiệp ở đâu và ở đâu thì không nên can thiệp.
Theo nghĩa đó, công nghệ nên mở rộng khả năng thấu hiểu nơi chốn của kiến trúc sư cảnh quan, thay vì thay thế chính quá trình thấu hiểu ấy.
Thiết kế vượt ra ngoài thời điểm hoàn thành
Có lẽ khác biệt đáng kể nhất giữa cảnh quan và nhiều loại hình thiết kế khác là thời điểm hoàn thành chỉ mới là sự khởi đầu.
Cảnh quan thực sự xuất hiện dần theo thời gian.
Cây phát triển tán. Các quần thể thực vật thay đổi. Không gian dần hình thành những lối đi được ưa chuộng và những cách sử dụng tự phát. Vật liệu phong hóa. Con người hình thành thói quen. Các mối quan hệ sinh thái ngày càng ổn định.
Điều đó có nghĩa rằng thiết kế cảnh quan cũng chính là thiết kế cho sự bất định.
Chúng ta không thể xác định mọi điều kiện của tương lai, và cũng không nên cố gắng làm như vậy. Thay vào đó, có thể tạo ra những khung nền đủ vững để mang lại cấu trúc và bản sắc cho nơi chốn, đồng thời chừa đủ không gian cho sự thích ứng.
Điều này đặc biệt quan trọng khi kiến trúc sư cảnh quan phải ứng phó với biến đổi khí hậu, suy giảm đa dạng sinh học, mật độ đô thị ngày càng cao và những thay đổi trong hành vi con người. Thách thức không phải là tạo ra những cảnh quan chỉ biết chống lại các lực tác động này, mà là những cảnh quan có khả năng phản hồi với chúng.
Một định nghĩa khác về “hướng tới tương lai”
Với LJ-Group, thiết kế hướng tới tương lai không có nghĩa là làm cho cảnh quan trông “vị lai”.
Đó là thiết kế những cảnh quan có khả năng duy trì giá trị và tính phù hợp khi tương lai thực sự đến.
Namia River Retreat cho thấy cách làm việc cùng điều kiện sinh thái và khí hậu có thể tạo nên một cảnh quan gắn sâu với nơi chốn. Trong khi đó, Oriente Green Campus cho thấy cảnh quan có thể trao cho một cấu trúc đô thị hiện hữu những giá trị mới về môi trường và xã hội.
Cả hai dự án đều không phụ thuộc vào một giải pháp công nghệ đơn lẻ. Giá trị dài hạn của chúng đến từ những mối quan hệ được thiết lập giữa hệ tự nhiên, kiến trúc, vật liệu và con người.
Điều này gợi mở một vai trò rộng hơn cho kiến trúc cảnh quan. Chúng ta không chỉ thiết kế không gian cho nhu cầu của hôm nay, mà còn thiết lập những mối quan hệ có thể tiếp tục phát triển rất lâu sau khi sự can thiệp của nhà thiết kế đã hoàn tất.
Cảnh quan sẵn sàng nhất cho tương lai, vì vậy, có lẽ không phải là cảnh quan cố gắng dự đoán chính xác tương lai sẽ trông như thế nào. Đó là nơi dành không gian cho thiên nhiên phát triển, cho con người thích ứng và cho chính nơi chốn đủ khả năng chống chịu để trở thành nhiều hơn những gì ban đầu được hình dung.
Pedro Pedalino là Nhà sáng lập LJ-Group, kiến trúc sư cảnh quan người Brazil với kinh nghiệm quốc tế trong các dự án cảnh quan và không gian công cộng. Niềm đam mê với kiến trúc cảnh quan của ông được hình thành từ sớm dưới ảnh hưởng của cha mình, KTS cảnh quan Claudio Pedalino. Trong quá trình học Thạc sĩ Kiến trúc, ông từng làm việc cùng Paulo Mendes da Rocha - chủ nhân Giải Pritzker 2006 - đồng thời theo học nghệ thuật đương đại tại School of Visual Arts of Parque Lage. Pedro đến Việt Nam lần đầu vào năm 2012 và chính thức thành lập LJ-Group vào năm 2015. Đến nay, LJ-Group đã phát triển thành mạng lưới studio thiết kế từng đạt nhiều giải thưởng, với hơn 35 kiến trúc sư cảnh quan, ba văn phòng và các dự án quy mô vừa đến lớn trên toàn cầu. Tư duy và định hướng thiết kế của Pedro giữ vai trò quan trọng trong việc định hình chiến lược và danh mục dự án của LJ-Group.
Công ty:
LJ-Group
Website:
Xem tiếp các dự án tiêu biểu của:
Arch. Pedro Pedalino
Oriente Green Campus, Lisbon, Portugal
Abandoned Shopping Mall, Lisbon, Portugal








