Huế – một đô thị di sản gắn liền với sông nước, mưa lũ và khí hậu nhiệt đới gió mùa khiến cho câu chuyện kiến trúc thích ứng trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Những vấn đề này đã được đặt ra và thảo luận sâu sắc trong một buổi tọa đàm chuyên môn, quy tụ các kiến trúc sư, nhà nghiên cứu và giảng viên hoạt động trong lĩnh vực kiến trúc – quy hoạch.
Mở đầu tọa đàm, các diễn giả đều thống nhất rằng Huế là một “điểm nóng” của biến đổi khí hậu tại miền Trung. Mưa lớn kéo dài, ngập lụt theo mùa, nắng nóng gay gắt và độ ẩm cao là những yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng không gian sống. Trong bối cảnh đó, kiến trúc không thể tiếp tục áp dụng những mô hình thiết kế chung chung, sao chép từ các vùng khí hậu khác, mà cần một cách tiếp cận dựa trên hiểu biết sâu sắc về điều kiện tự nhiên và văn hóa bản địa.
Một trong những nội dung được thảo luận nhiều là sự khác biệt giữa “chống chịu” và “thích ứng”. Theo các ý kiến tại tọa đàm, kiến trúc chống chịu thường hướng đến việc đối phó ngắn hạn với thiên tai bằng các giải pháp kỹ thuật cứng nhắc, trong khi kiến trúc thích ứng nhấn mạnh khả năng linh hoạt, điều chỉnh và chung sống lâu dài với khí hậu. Thích ứng không chỉ là nâng cao cốt nền hay gia cố kết cấu, mà còn là tổ chức không gian sao cho con người cảm thấy thoải mái, an toàn trong cả điều kiện bình thường lẫn cực đoan.
Từ góc nhìn lịch sử, nhiều diễn giả cho rằng kiến trúc truyền thống Huế vốn đã chứa đựng những bài học thích ứng khí hậu đáng giá. Nhà rường, nhà vườn với hiên sâu, mái rộng, sân trong và hệ thống cây xanh đã giúp giảm nhiệt, thoát nước và điều hòa vi khí hậu một cách tự nhiên. Tuy nhiên, trong quá trình đô thị hóa nhanh, nhiều giá trị này đã bị lãng quên hoặc thay thế bằng các mô hình nhà ở khép kín, phụ thuộc nhiều vào năng lượng nhân tạo. Tọa đàm đặt ra câu hỏi: làm thế nào để kế thừa tinh thần thích ứng của kiến trúc truyền thống mà không sao chép hình thức một cách máy móc?
Các kiến trúc sư tham gia tọa đàm cho rằng giải pháp nằm ở việc tái diễn giải các nguyên lý cốt lõi thay vì tái tạo hình thức. Những yếu tố như hiên, sân, giếng trời, hành lang gió cần được xem như công cụ thiết kế linh hoạt trong kiến trúc đương đại. Khi được tổ chức hợp lý, các khoảng đệm này không chỉ giúp giảm tác động của nắng mưa, mà còn tạo ra không gian sinh hoạt bán ngoài trời – nơi con người có thể kết nối với thiên nhiên ngay trong đời sống hàng ngày.
Một chủ đề khác thu hút sự quan tâm là vai trò của vật liệu trong kiến trúc thích ứng. Nhiều ý kiến cho rằng việc sử dụng vật liệu địa phương, vật liệu có khả năng “thở” và thích nghi với khí hậu nóng ẩm là hướng đi phù hợp. Thay vì các bề mặt kín, phản xạ nhiệt mạnh, vật liệu thô mộc với khả năng điều hòa nhiệt và độ ẩm tự nhiên giúp cải thiện đáng kể chất lượng không gian sống. Bên cạnh đó, việc giảm phụ thuộc vào vật liệu công nghiệp cũng góp phần giảm phát thải và chi phí bảo trì dài hạn.
Không dừng lại ở quy mô công trình, tọa đàm còn mở rộng thảo luận sang vấn đề quy hoạch và không gian công cộng. Các chuyên gia cho rằng kiến trúc thích ứng chỉ thực sự hiệu quả khi được đặt trong một hệ thống đô thị thích ứng. Công viên, hồ điều hòa, hành lang xanh và các không gian mở không chỉ có vai trò cảnh quan, mà còn là hạ tầng sinh thái giúp đô thị giảm ngập, giảm nhiệt và tăng khả năng phục hồi sau thiên tai.
Một điểm nhấn đáng chú ý của tọa đàm là vấn đề giáo dục và đào tạo kiến trúc sư. Nhiều diễn giả cho rằng kiến trúc thích ứng khí hậu cần được đưa vào chương trình đào tạo một cách hệ thống, không chỉ như một môn học lý thuyết, mà như một tư duy thiết kế xuyên suốt. Sinh viên kiến trúc cần được tiếp cận thực tế địa phương, tham gia nghiên cứu khí hậu, vật liệu và lối sống của cộng đồng để hiểu rằng mỗi công trình đều là một phản ứng cụ thể với môi trường xung quanh.
Bên cạnh đó, vai trò của cộng đồng địa phương cũng được nhấn mạnh. Kiến trúc thích ứng không thể chỉ là sản phẩm của kiến trúc sư, mà cần sự tham gia của người sử dụng – những người trực tiếp trải nghiệm tác động của khí hậu. Khi người dân hiểu và đồng hành cùng giải pháp thiết kế, công trình không chỉ bền vững về mặt kỹ thuật mà còn bền vững về mặt xã hội.
Kết thúc tọa đàm, các ý kiến đều thống nhất rằng Huế có đủ điều kiện để trở thành một mô hình nghiên cứu và thực hành kiến trúc thích ứng khí hậu. Với nền tảng kiến trúc truyền thống phong phú, bối cảnh khí hậu đặc thù và đội ngũ chuyên môn đang ngày càng quan tâm đến vấn đề bền vững, Huế có thể đóng vai trò như một “phòng thí nghiệm sống” cho các giải pháp kiến trúc tương lai.
Kiến trúc thích ứng trước biến đổi khí hậu, nhìn từ Huế, không phải là câu chuyện của những giải pháp đơn lẻ, mà là một quá trình đối thoại liên tục giữa con người, môi trường và không gian sống. Tọa đàm không chỉ đưa ra các góc nhìn chuyên môn, mà còn mở ra một hướng tiếp cận nhân văn hơn: kiến trúc không nhằm chinh phục thiên nhiên, mà học cách lắng nghe, điều chỉnh và cùng tồn tại bền vững với thiên nhiên.
