Trong lĩnh vực quy hoạch – kiến trúc, nghĩa trang từ lâu là một loại hình không gian đặc thù, nơi giao thoa giữa yếu tố tâm linh, văn hóa, cảnh quan và nhu cầu sử dụng thực tiễn của xã hội. Tuy nhiên, trong bối cảnh đô thị hóa nhanh chóng và quỹ đất ngày càng hạn hẹp, cách nhìn nhận về nghĩa trang đang dần thay đổi. Đồ án quy hoạch công viên nghĩa trang “Đại Ngàn” của sinh viên là một minh chứng rõ nét cho sự chuyển dịch tư duy này.
Điểm nổi bật đầu tiên của đồ án nằm ở cách tiếp cận tổng thể mang tính nhân văn và bền vững. “Đại Ngàn” không được hình dung như một khu chôn cất đơn thuần, mà là một hệ sinh thái cảnh quan rộng lớn, nơi ký ức, thiên nhiên và đời sống tinh thần cùng tồn tại. Việc đặt tên đồ án đã phần nào gợi mở tinh thần chủ đạo: một không gian mang hơi thở của rừng, của tự nhiên nguyên sơ, nơi sự sống và cái chết không đối lập mà hòa quyện trong một vòng tuần hoàn.
Về mặt quy hoạch, đồ án thể hiện sự nghiên cứu nghiêm túc trong tổ chức không gian và phân khu chức năng. Các khu vực an táng, tưởng niệm, sinh hoạt tâm linh và cảnh quan được bố trí theo nguyên tắc rõ ràng, tôn trọng địa hình tự nhiên và hạn chế tối đa can thiệp thô bạo vào cảnh quan.
Một trong những điểm đáng chú ý của đồ án là cách xử lý giao thông và tiếp cận. Các tuyến đường nội bộ được thiết kế uốn lượn theo địa hình, hạn chế sự xuất hiện của trục thẳng cứng nhắc. Điều này không chỉ giúp giảm tác động đến môi trường, mà còn tạo nên nhịp điệu trải nghiệm chậm rãi, phù hợp với tính chất tưởng niệm của công viên nghĩa trang.
Cảnh quan là yếu tố đóng vai trò trung tâm trong đồ án “Đại Ngàn”. Hệ thống cây xanh được lựa chọn và bố trí có chủ đích, ưu tiên các loài cây bản địa, thích nghi tốt với điều kiện khí hậu và có giá trị sinh thái lâu dài. Thảm thực vật không chỉ tạo bóng mát, điều hòa vi khí hậu mà còn mang ý nghĩa biểu tượng, góp phần định hình cảm xúc cho không gian. Cây xanh trong đồ án không mang tính trang trí đơn thuần, mà trở thành “nhân vật chính”, bao bọc và dẫn dắt toàn bộ khu nghĩa trang.
Yếu tố mặt nước cũng được khai thác một cách tinh tế, đóng vai trò như điểm nhấn cảnh quan và không gian chuyển tiếp. Các hồ nước, dòng chảy nhỏ được bố trí xen kẽ giữa các khu chức năng, tạo cảm giác thư thái và cân bằng. Trong bối cảnh một không gian gắn với sự mất mát và chia ly, sự hiện diện của nước mang ý nghĩa xoa dịu, giúp con người tìm thấy sự bình yên và tĩnh tại.
Về mặt kiến trúc, đồ án lựa chọn ngôn ngữ giản dị, tiết chế và tôn trọng bối cảnh. Các công trình tưởng niệm, nhà quản lý hay không gian sinh hoạt tâm linh đều có quy mô vừa phải, hình khối đơn giản, tránh phô trương. Vật liệu được đề xuất theo hướng bền vững, gần gũi với tự nhiên, ưu tiên các bề mặt thô mộc và màu sắc trung tính. Cách tiếp cận này giúp kiến trúc không lấn át cảnh quan, mà hòa mình vào tổng thể công viên.
Đáng chú ý, đồ án không chỉ dừng lại ở việc giải quyết bài toán không gian cho người đã khuất, mà còn quan tâm đến trải nghiệm của người sống. Công viên nghĩa trang “Đại Ngàn” được hình dung như một không gian mở, nơi người dân có thể đến dạo bộ, nghỉ ngơi, thiền định và tìm lại sự cân bằng tinh thần. Điều này cho thấy tư duy tiến bộ trong việc xóa bỏ ranh giới cứng nhắc giữa không gian tưởng niệm và không gian công cộng, hướng đến một mô hình sử dụng đất linh hoạt và giàu giá trị xã hội.
Ở góc độ học thuật, đồ án thể hiện sự kết hợp hài hòa giữa kiến thức quy hoạch, cảnh quan và văn hóa. Sinh viên không chỉ giải quyết yêu cầu kỹ thuật, mà còn đặt vấn đề trong bối cảnh rộng hơn của xã hội đương đại: sự thay đổi trong quan niệm về cái chết, nhu cầu không gian xanh và áp lực đô thị hóa. Chính cách đặt vấn đề này đã giúp đồ án vượt lên trên khuôn khổ của một bài tập sinh viên thông thường.
“Đại Ngàn” cũng cho thấy tiềm năng của thế hệ kiến trúc sư – quy hoạch sư trẻ trong việc tiếp cận những đề tài khó và nhạy cảm bằng tư duy mới mẻ. Thay vì né tránh, đồ án chọn đối diện trực tiếp với những câu hỏi lớn về ký ức, sự mất mát và mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên. Cách tiếp cận này không chỉ mang ý nghĩa học thuật, mà còn mở ra những gợi ý đáng suy ngẫm cho thực tiễn quy hoạch tại Việt Nam.
Trong bối cảnh các đô thị ngày càng thiếu hụt không gian xanh và không gian tưởng niệm chất lượng, những đồ án như “Quy hoạch công viên nghĩa trang Đại Ngàn” cho thấy vai trò quan trọng của giáo dục kiến trúc trong việc định hình tư duy dài hạn. Đó không chỉ là câu chuyện của một đồ án sinh viên tiêu biểu, mà còn là lời gợi mở về cách chúng ta có thể nhìn nhận lại những không gian tưởng chừng như khép kín, để biến chúng thành những phần có ý nghĩa trong đời sống đô thị và tinh thần cộng đồng.
Sinh viên: Phạm Huỳnh Hiếu
Tên đồ án: Quy hoạch công viên nghĩa trang Đại Ngàn
GV Hướng dẫn: Ths. KTS Tôn Nữ Yến Nhi
Cơ sở đào tạo: Trường Đại học Kiến trúc Đà Nẵng
Giải nhì hạng mục quy hoạch cảnh quan