HỒI SINH GHE NGO – HÀNH TRÌNH GÌN GIỮ HƠI THỞ VĂN HÓA KHMER
15 thg 12, 2025
Giữa vùng đất Sóc Trăng đầy nắng gió, tiếng trống đua ghe ngo từng rộn vang trên khắp các nhánh sông vẫn còn vọng lại trong ký ức người dân Khmer. Những chiếc ghe ngo – biểu tượng văn hóa và tâm linh – không chỉ là phương tiện đua tài mà còn là linh hồn của cộng đồng. Sau nhiều năm trôi qua, có chiếc đã cũ, đã thôi lướt sóng. Thế nhưng, bằng bàn tay và tâm huyết của con người, một số chiếc ghe ngo đang được “hồi sinh” theo cách thật đặc biệt – bằng nghệ thuật điêu khắc truyền thống.
Chiếc ghe ngo hơn hai mươi năm tuổi tại một ngôi chùa Khmer ở trung tâm Sóc Trăng từng một thời tung hoành trong các lễ hội Oóc Om Bóc. Thân ghe dài, được làm từ gỗ quý, mang vẻ vững chãi của một chiến binh sông nước. Sau khi không còn ra đua, nó được đặt trong khuôn viên chùa – như một chứng nhân của quá khứ. Thế rồi, thay vì để gỗ mục nát theo thời gian, nhà chùa đã nảy ra ý tưởng táo bạo: biến chiếc ghe thành tác phẩm điêu khắc nghệ thuật mang đậm hồn dân tộc Khmer.
Công việc tưởng chừng đơn giản nhưng thực ra đầy thử thách. Khác với những khối gỗ mới, thân ghe đã trải qua hàng chục mùa nước, chứa đinh, vết nứt, và dấu vết của tuổi tác. Mỗi nhát đục đều phải cân nhắc kỹ lưỡng để không làm hỏng cấu trúc cũ. Người thợ không chỉ cần kỹ năng, mà còn phải có sự am hiểu sâu sắc về tín ngưỡng và biểu tượng văn hóa Khmer. Trên thân ghe, hoa văn rắn thần Naga – linh vật thiêng liêng trong Phật giáo Nam tông – uốn lượn mềm mại, đan xen cùng họa tiết mây, sóng, hoa văn lá cách điệu. Mỗi chi tiết đều mang ý nghĩa cầu may, bảo hộ và tưởng nhớ tổ tiên.
Tác phẩm hoàn thành sau nhiều tháng ròng rã. Dưới ánh nắng miền Tây, chiếc ghe ngo như hồi sinh trong dáng hình mới: vẫn giữ nguyên khung dáng truyền thống, nhưng mang linh hồn của nghệ thuật điêu khắc dân gian. Người đến chùa không chỉ thấy một vật lưu niệm, mà thấy được câu chuyện về niềm tự hào, về khát vọng gìn giữ bản sắc văn hóa giữa dòng chảy hiện đại.
Hành trình “hồi sinh” ấy không chỉ dừng ở một sáng kiến nghệ thuật. Nó gợi mở một hướng đi mới cho việc bảo tồn di sản phi vật thể của đồng bào Khmer. Nếu như trước kia, ghe ngo chỉ sống trong mùa lễ hội, thì nay, nó có thể trở thành biểu tượng văn hóa hiện diện quanh năm – trong chùa, trong bảo tàng, hay trong các không gian trưng bày văn hóa địa phương.
Song song với việc hồi sinh những chiếc ghe ngo cũ, cộng đồng Khmer ở Sóc Trăng và Trà Vinh vẫn duy trì truyền thống thiêng liêng gắn với chiếc ghe – đó là nghi lễ hạ thủy ghe ngo. Mỗi năm, trước khi bước vào mùa lễ hội Oóc Om Bóc, nghi thức này được tổ chức long trọng trong khuôn viên chùa. Sư trụ trì, các achar (người giữ nghi lễ), cùng dân làng tụ họp bên bờ sông, cúng dâng hương, rưới nước thánh lên thân ghe, cầu mong mưa thuận gió hòa và đội ghe gặp nhiều may mắn.
Với người Khmer, chiếc ghe ngo không chỉ là vật thể, mà là linh hồn của phum sóc. Họ tin rằng mỗi chiếc ghe đều có thần linh cai quản, và việc chăm sóc, tu sửa ghe là cách thể hiện lòng tôn kính. Nghi lễ hạ thủy vừa mang tính tâm linh, vừa là dịp gắn kết cộng đồng – nơi thanh niên, người già, phụ nữ cùng nhau góp sức lau chùi, sơn sửa, chuẩn bị cho ngày hội lớn.
Lễ hội Oóc Om Bóc – với điểm nhấn là cuộc đua ghe ngo – chính là nơi tinh thần ấy được thể hiện rõ nhất. Khi tiếng trống vang lên, hàng chục chiếc ghe rẽ nước lao đi, hàng ngàn người reo hò hai bên bờ. Đó không chỉ là cuộc đua tốc độ, mà là sự phô diễn của niềm tự hào dân tộc, của tinh thần đoàn kết, của sức sống mãnh liệt miền sông nước.
Giờ đây, việc đưa yếu tố nghệ thuật vào trong việc bảo tồn ghe ngo đã mở ra hướng tiếp cận mới: kết hợp giữa truyền thống và sáng tạo. Nếu những chiếc ghe ngo cũ được khắc họa, trưng bày như tác phẩm điêu khắc, thì những chiếc ghe mới tiếp tục được chế tác cho lễ hội. Cả hai tồn tại song song – một để lưu giữ ký ức, một để tiếp nối hiện tại.
Đó là cách mà cộng đồng Khmer giữ cho di sản của mình không bị “đóng khung” trong quá khứ, mà tiếp tục sống, tiếp tục thở cùng thời đại. Ở góc nhìn rộng hơn, đây cũng là bài học quý cho công tác bảo tồn văn hóa dân tộc thiểu số: bảo tồn không có nghĩa là đóng băng, mà là tạo ra đời sống mới cho những giá trị cũ.
Nhìn chiếc ghe ngo được điêu khắc tinh xảo giữa sân chùa, người ta dễ dàng cảm nhận một điều: văn hóa chỉ thực sự sống khi có con người gìn giữ. Những nghệ nhân Khmer hôm nay, dù chỉ là những người thợ mộc bình dị, vẫn đang đóng vai trò như những người kể chuyện, khắc lại lịch sử bằng chính bàn tay mình.
Từ một phương tiện đua sông, chiếc ghe ngo đã trở thành biểu tượng văn hóa. Từ một vật thể tưởng chừng phai mờ, nó được thổi hồn để trở thành tác phẩm nghệ thuật sống động. Và từ những nghi lễ mang tính tâm linh, nó được nâng tầm thành câu chuyện về bản sắc, về niềm tin và lòng tự hào của cả một cộng đồng.