Từ bản vẽ đến tri thức: Thiết kế như một hành trình nghiên cứu
20 thg 1, 2026
Nếu mỗi bản vẽ, mô hình hay thử nghiệm vật liệu đều được nhìn như một hành vi tư duy, thì thiết kế không chỉ là bước trung gian để tạo ra “sản phẩm”, mà là một hình thức nghiên cứu sống động. Bài viết này đặt lại vai trò của quá trình làm – như một phương thức tạo ra tri thức – trong bối cảnh kiến trúc đương đại ngày càng bị thúc ép bởi tốc độ và hình ảnh.
Thiết kế không đi theo đường thẳng
Trong tưởng tượng phổ biến, kiến trúc thường được xem là một chuỗi các bước tuyến tính: từ ý tưởng, triển khai, kỹ thuật cho đến xây dựng và sử dụng. Những sơ đồ chuẩn hóa như RIBA Plan of Work càng củng cố cảm giác rằng thiết kế là một tiến trình gọn gàng, có điểm bắt đầu và kết thúc rõ ràng.
Nhưng với bất kỳ ai từng học hay hành nghề kiến trúc, thực tế lại khác hẳn. Thiết kế luôn đầy những vòng lặp, ngã rẽ, thử – sai – làm lại. Tư duy không diễn ra “trước”, rồi mới đến hành động. Ngược lại, chính hành động vẽ, làm mô hình, thử vật liệu… mới là nơi tư duy thực sự xảy ra.
Từ “nghiên cứu về thiết kế” đến “nghiên cứu thông qua thiết kế”
Khái niệm research through design (nghiên cứu thông qua thiết kế) không phải là điều hoàn toàn mới. Từ đầu những năm 1990, nhà lý luận Christopher Frayling đã chỉ ra rằng nghiên cứu trong các lĩnh vực sáng tạo không nhất thiết phải tạo ra văn bản hay dữ liệu theo nghĩa truyền thống.
Ông đề xuất ba cách tiếp cận:
Nghiên cứu về thiết kế: tìm hiểu lịch sử, lý thuyết, phong cách, vật liệu.
Nghiên cứu cho thiết kế: các phân tích kỹ thuật, môi trường, dữ liệu phục vụ quá trình thiết kế.
Nghiên cứu thông qua thiết kế: nơi chính hành vi sáng tạo – vẽ, làm, thử nghiệm – tạo ra tri thức mới.
Trong kiến trúc, điều này có nghĩa là: một bản vẽ không chỉ để “minh họa” công trình, mà có thể là công cụ đặt câu hỏi; một mô hình không chỉ để trình bày, mà để khám phá mối quan hệ giữa hình khối, vật liệu, bối cảnh và con người.
Khi việc “làm” trở thành công cụ suy nghĩ
Hãy tưởng tượng một mô hình chi tiết 1:1 của móng công trình. Nếu nhìn theo cách truyền thống, đó chỉ là bước chuẩn bị cho thi công. Nhưng nếu coi đây là một hành vi nghiên cứu, mô hình này có thể giúp kiến trúc sư hiểu sâu hơn về địa chất, luật xây dựng, mối quan hệ giữa công trình và cảnh quan, thậm chí là tác động của loại hình kiến trúc đó lên đô thị xung quanh.
Lúc này, “làm” không còn là phương tiện để đạt mục tiêu cuối cùng, mà trở thành phương pháp tư duy. Kiến trúc không chỉ được “thiết kế”, mà được hình thành thông qua quá trình tương tác liên tục giữa ý tưởng và vật chất.
Giữa học thuật chậm rãi và thực hành tăng tốc
Ngày nay, nhiều trường kiến trúc và viện nghiên cứu đã phát triển các chương trình tiến sĩ, hậu tiến sĩ xoay quanh thiết kế, mô hình, thử nghiệm vật liệu – thường được gọi bằng những cái tên như “lab”, “by design”, “practice-based research”.
Tuy nhiên, nghịch lý nằm ở chỗ: trong khi học thuật khuyến khích chậm lại để suy nghĩ và thử nghiệm, thì thực hành kiến trúc ngoài thị trường lại đang tăng tốc chưa từng có. Hình ảnh AI tràn ngập, phối cảnh được sản xuất nhanh hơn cả thời gian suy nghĩ, và kiến trúc dễ rơi vào trạng thái trừu tượng, rỗng văn hóa.
Chính trong bối cảnh đó, việc quay lại với làm để hiểu – dù là mô hình vật lý hay công cụ số – trở nên cấp thiết. Quá trình làm tạo ra ma sát: với vật liệu, với tỷ lệ, với sai sót. Và chính ma sát ấy buộc kiến trúc sư phải suy nghĩ sâu hơn, đặt câu hỏi nhiều hơn.
Không phải quay về quá khứ, mà là tái định vị tư duy
Bài viết này không kêu gọi quay lại hoàn toàn với phương pháp thủ công hay phủ nhận công nghệ. Ngược lại, vấn đề nằm ở cách chúng ta nhìn nhận quá trình thiết kế. Khi coi việc làm là một hình thức tri thức nhập thân (embodied knowledge), kiến trúc trở lại với vai trò gắn kết giữa con người, vật chất và bối cảnh.
Nếu “làm là để tư duy, và cũng là để thuộc về”, thì tương lai của kiến trúc có lẽ không nằm ở tốc độ hay hình ảnh, mà ở khả năng xây dựng tri thức thông qua chính hành động thiết kế.