Khi kiến trúc không chỉ xanh mà còn công bằng

Khi khái niệm “carbon hàm chứa” dần định hình lại cách ngành xây dựng nhìn nhận tác động môi trường, một câu hỏi khác ngày càng trở nên cấp thiết: kiến trúc đang ảnh hưởng đến con người như thế nào, vượt ra ngoài phạm vi công trình hoàn thiện? Từ khai thác vật liệu, sản xuất, vận chuyển cho đến thi công và tháo dỡ, mỗi công trình đều để lại dấu vết xã hội sâu rộng.

Khi kiến trúc chạm đến nhiều cuộc đời hơn ta tưởng

Một công trình không chỉ chạm đến người sử dụng cuối cùng. Nó chạm đến công nhân khai thác khoáng sản, người lao động trong nhà máy, cộng đồng sống cạnh khu công nghiệp, đội ngũ vận chuyển, thi công và cả những người sẽ tháo dỡ nó trong tương lai. Chuỗi tác động đó dài, phức tạp và thường bị che khuất sau lớp hoàn thiện đẹp mắt.

Phong trào công trình xanh ra đời hơn ba thập kỷ trước đã đặt nền móng cho việc đặt câu hỏi về độc tính vật liệu, lượng phát thải và hiệu suất năng lượng. Nhưng khi các cuộc đối thoại về công bằng xã hội ngày càng mạnh mẽ, giới thiết kế bắt đầu truy ngược sâu hơn: ai đã làm ra vật liệu này, trong điều kiện nào, và cộng đồng nào đang gánh chịu hậu quả?

Vật liệu không vô tội

Nhiều vật liệu “xanh” ở giai đoạn sử dụng lại gây tổn hại nghiêm trọng ở nơi sản xuất. Nhựa, vinyl hay PVC có thể an toàn trong không gian nội thất, nhưng quá trình sản xuất chlorine đã và đang đầu độc nguồn nước và không khí ở những khu vực như “Cancer Alley” tại Louisiana – nơi đa số cư dân là người da màu.

Phong trào công trình xanh đã thành công trong việc bảo vệ người sử dụng công trình, nhưng theo Bill Walsh (Healthy Building Network), cái giá phải trả lại được chuyển sang các cộng đồng sống dọc chuỗi cung ứng. Câu hỏi “vật liệu này an toàn cho ai?” vì thế trở nên không thể né tránh.

Lao động cưỡng bức và những chuỗi cung ứng vô hình

Độc tố không phải là vấn đề duy nhất. Ngành xây dựng toàn cầu được xếp vào nhóm có tỷ lệ lao động cưỡng bức cao nhất thế giới. Từ khai thác mica bằng lao động trẻ em ở Ấn Độ và Madagascar, đến polycrystalline silicon cho pin mặt trời liên quan đến lao động cưỡng bức tại khu vực người Duy Ngô Nhĩ, những vật liệu tưởng như “xanh” lại mang theo lịch sử nhân quyền đen tối.

Chuỗi cung ứng càng phức tạp, trách nhiệm càng dễ bị phủ nhận. Nhưng chính sự im lặng đó khiến các hệ thống bất công tiếp tục tồn tại.