Kim tự tháp có đối thủ – những tác phẩm điêu khắc đá khổng lồ xuất hiện ở Giza
Trên cao nguyên Giza, trong khuôn khổ triển lãm “Forever is Now 05” của Art d’Égypte, Studio Proba và SolidNature giới thiệu những tác phẩm tôn vinh màu sắc địa chất, sự tinh xảo về kết cấu và hình khối được cân chỉnh.
Trên cao nguyên Giza, ba tác phẩm đá quy mô lớn tạo nên một cuộc đối thoại với sa mạc. Echoes of the Infinite, một phần của triển lãm ngoài trời thường niên lần thứ năm bên cạnh Kim tự tháp (diễn ra đến 6/12/2025), là tác phẩm của nhà thiết kế kiêm giám đốc nghệ thuật Alex Proba cùng công ty đá tự nhiên SolidNature.
“Forever Is Now 05”: nghệ thuật và Kim tự tháp Giza
Mỗi tác phẩm của Proba uốn cong hướng về chân trời trong chuỗi chuyển động mềm mại, liên tục: một cổng, một Mắt Horus trừu tượng (biểu tượng Ai Cập cổ đại), và một mặt lõm nông. Chạm khắc từ marble, onyx, travertine và quartzite, các tác phẩm phản chiếu ánh sáng và nhiệt trong ngày qua những biến đổi về độ trong suốt và sắc độ, biến tác phẩm thành sự hợp tác với chính Trái đất.
“Những tảng đá này đã lưu giữ hàng triệu năm cảm xúc trong các vân của chúng,” cô chia sẻ. “Vai trò của tôi không phải áp đặt màu sắc mà là lắng nghe chúng, để hình khối chảy theo nhịp điệu tự nhiên của từng tảng đá.”
Các tác phẩm gợi nhắc biểu tượng cổ xưa, nhưng Proba tiếp cận hình khối dựa trên trực giác thay vì biểu tượng. Hình tròn và đường cong liên tục xuất hiện xuyên suốt trong tác phẩm của cô như những hình dạng tự thân tất yếu, tự do khỏi tham chiếu rõ ràng, tạo cử chỉ có giá trị cảm xúc mà vẫn mở ra cách giải thích riêng cho người xem. “Tôi bị thu hút bởi những hình khối có vẻ sống động,” cô giải thích. “Người xem có thể tự quyết định rằng họ đang đi qua một con mắt, một quỹ đạo, một chân trời hay một ký ức. Sự mơ hồ đó chính là phần lời mời của tác phẩm.”
“Kim tự tháp khiến tôi muốn thì thầm thay vì phô trương.”
– Alex Proba
Làm việc với đá thay đổi năng lượng trong ngôn ngữ hình ảnh của cô. Những gì trước đây thường vui tươi giờ trở nên chậm rãi, chiêm nghiệm hơn. “Sự mềm mại vẫn còn,” cô suy ngẫm, “nhưng trọng lượng của thời gian mang lại một sức nặng mới.” Đứng trước Kim tự tháp cũng định hình lại cách tiếp cận của cô. “Kim tự tháp khiến tôi muốn thì thầm thay vì phô trương,” cô nói. Mục tiêu không phải để cạnh tranh về quy mô, mà là đặt một thứ cảm giác như thuộc về nơi này, như thể nó mọc lên từ sa mạc.
Để đưa những cử chỉ này vào hình khối khổng lồ, Proba hợp tác với SolidNature, chuyên gia đá có trụ sở tại Amsterdam, nổi tiếng với các dự án thử nghiệm cùng OMA và Sabine Marcelis.
Dưới sự chỉ đạo của CEO David Mahyari, quá trình chế tác trở thành một bài toán về kết cấu. Các tác phẩm trông như lơ lửng trên cát, nhưng tổng trọng lượng khoảng 20 tấn. Để đạt được sự nhẹ nhàng thị giác này, phải có kết cấu nội bộ hoàn toàn giấu trong đá. “Thách thức là làm cho hình khối như đang nổi mà không thay đổi thiết kế của Alex,” Mahyari giải thích. “Chúng tôi phải tìm cách chống lại trọng lượng tự nhiên của vật liệu, đặc biệt là ở cổng và các đường nét của Mắt Horus.”
Do không thể thi công trực tiếp tại hiện trường, tất cả các thành phần được tiền chế. Giới hạn vận chuyển buộc phải khoét rỗng bên trong đá để giảm trọng lượng, một số phần được chế tác hoàn toàn ngoài hiện trường, phần khác định hình để lắp ráp cuối cùng ở sa mạc. Mỗi tác phẩm gồm hai phần đá lớn kết dính quanh kết cấu trung tâm. Chất kết dính phải chịu được khí hậu khắc nghiệt, co giãn theo biến động nhiệt độ sa mạc nhưng vẫn giữ vững toàn bộ khối lượng. Dưới mỗi hình khối là bệ thép kỹ thuật được chôn dưới cát để phân bổ trọng lượng trên địa hình không bằng phẳng, vừa tinh tế về thị giác vừa vững chắc về kết cấu.
Việc lựa chọn vật liệu cũng tỉ mỉ. Các khối đá được chọn không có vết nứt hay khoang tự nhiên, bảo tồn sự lưu loát của hình khối Proba. Travertine được cắt theo hướng ngang thớ để tăng độ bền, chống tách lớp. Onyx ở trung tâm Mắt Horus được đặt theo hướng cắt ngang, lộ vân mờ, hữu cơ, nhịp nhàng với đường cong của Proba và đối thoại tinh tế với độ chính xác hình học của Kim tự tháp.
“Vân, vết nứt, họa tiết khoáng chất là dấu tích hàng triệu năm. Việc điêu khắc là sự tiếp nối chứ không phải viết lại.”
– Alex Proba
Những quyết định này nhấn mạnh cốt lõi ý tưởng của dự án: cuộc gặp gỡ giữa thời gian địa chất và cử chỉ đương đại. Proba thường mô tả đá như ký ức hữu hình. Làm việc với vật liệu có thể tồn tại qua nhiều thế hệ định hình lại nhận thức về tuổi thọ thiết kế, đồng thời mang chiều kích sinh thái rõ rệt. “Chế tác từ vật liệu của Trái đất thay đổi cách bạn nghĩ về tác động. Nó cảm thấy có trách nhiệm hơn, gắn kết hơn.”
Khi mặt trời dịch chuyển, các tác phẩm như những công cụ đo lường: cổng khung Kim tự tháp từ các góc nhất định; Mắt Horus trừu tượng hóa biểu tượng cổ xưa thành dòng chảy đương đại; mặt lõm nhận chân trời như giữ nó trong lòng bát. Proba mô tả khoảnh khắc nhìn thấy các tác phẩm đến hiện trường như một sự nhận diện: “Chúng trông như mọc lên từ cát sa mạc. Như thể nơi này đã chờ đợi chúng.”
Tại Giza, Echoes of the Infinite toát ra sự bình thản trái ngược với độ phức tạp của nó. Ba tác phẩm sắp xếp đồng bộ với ba Kim tự tháp, như thể hiện trường đã tiên liệu sự xuất hiện, nhưng hiện diện của chúng dựa trên nhiều tháng kỹ thuật tỉ mỉ: đá khoét rỗng, thép giấu bên trong, mối ghép và bề mặt được điều chỉnh theo nhiệt và gió. Tác phẩm là nghiên cứu về cách màu khoáng, thời gian địa chất và hình thức đương đại có thể gặp nhau mà không căng thẳng. Chúng hiện diện nhẹ nhàng, như được điêu khắc từ sa mạc, nguồn gốc địa chất, kỹ thuật thi công gần như vô hình.
“Forever is Now .05” trưng bày đến 6/12/2025, Cao nguyên Giza, Cairo.
