Ung thư, nguồn nước, khí hậu: 20 phát minh xuất sắc nhất 2025 theo Dyson nói gì với chúng ta?
Từ chân tay giả siêu nhẹ đến nhà vệ sinh không dùng nước, cho tới các cảm biến thông minh: đây là 20 phát minh lọt vào vòng chung kết giải James Dyson Award 2025, cho thấy thiết kế có thể giải quyết những vấn đề thực của thế giới như thế nào.
Dyson vừa công bố danh sách 20 phát minh mà hãng đánh giá là quan trọng nhất năm 2025. Hội đồng gồm 15 kỹ sư của tập đoàn Anh quốc đã lựa chọn các dự án lọt chung kết toàn cầu cho James Dyson Award, sẽ trao giải vào ngày 5/11. Mỗi phát minh được đánh giá dựa trên tính ứng dụng, quy trình thiết kế, mức độ độc đáo và khả năng thương mại hóa. Đây là một cơ hội quan trọng: ngoài giải thưởng trị giá 30.000 bảng để hỗ trợ phát triển, mỗi năm các dự án thiết kế – kỹ thuật của các tài năng trẻ đều nhận được sự chú ý lớn khi họ tìm cách giải các bài toán của đời sống thực. Năm nay, Dyson ưu tiên các chủ đề: biến đổi khí hậu, khả năng tiếp cận y tế và ứng phó thảm họa.
Một trong những đề cử nổi bật là OncoALERT, thiết bị sàng lọc không cần kim tiêm – do Tiến sĩ Jayanti Kumari (Ấn Độ) phát triển – trông giống bộ thử thai nhưng thực tế phát hiện ung thư miệng chỉ trong vài phút bằng mẫu nước bọt. Người dùng chỉ cần đặt đầu hút mềm dưới lưỡi; nước bọt được dẫn vào vi kênh bằng giấy, nơi nó chảy qua vùng cảm biến sinh học công nghệ nano. Dyson giải thích: “Tại đó, các dấu ấn sinh học trong nước bọt phản ứng với hạt nano vàng thông qua liên kết phân tử có độ ái lực cao, tạo ra kết quả nhị phân rõ ràng: không cần phòng lab, không cần chuyên gia, không đau đớn”.
Một phát minh khác là UNBLOK, thiết bị ngăn tắc nghẽn đường ống trong gia đình do dầu mỡ bằng hệ thống lọc sinh học làm từ phụ phẩm của ngành dầu cọ. Vật liệu này có tính ưa dầu tự nhiên, giúp hút và giữ lại dầu mỡ hiệu quả, hỗ trợ xử lý nước thải. Sản phẩm được phát triển bởi nhóm nghiên cứu tại Asia Pacific University of Technology & Innovation.
FLOW là chiếc nệm đầu tiên trên thế giới hoàn toàn có thể tái chế, được thiết kế theo tư duy tuần hoàn bởi Giáo sư Ricky O’Brien (RMIT University, Melbourne). Toàn bộ hệ thống có thể tháo rời trong chưa đầy 30 giây. Lõi nệm là một khối polymer TPE đùn thành một cấu trúc liên tục với mật độ khác nhau nhằm tạo các vùng hỗ trợ khác nhau. Lớp bọc ngoài làm từ cotton và polyester, được may bằng đường chỉ xích đơn – có thể tháo chỉ bằng một động tác, không cần dụng cụ. Dyson nhấn mạnh: “Sự kết hợp vật liệu được lựa chọn để tương thích hoàn toàn với hệ thống tái chế dệt may hiện có”. Nệm không sử dụng keo, kim loại hay vật liệu pha trộn, giúp tái chế dễ dàng hơn.
WaterSense trông giống một phao nổi nhưng thực chất là hệ thống giám sát thông minh tiên tiến dành cho sông và hồ. Một bộ xử lý trung tâm thu thập và truyền dữ liệu qua mạng di động, trong khi bộ cảm biến là các đơn vị dùng một lần, có tuổi thọ đến 12 tháng. Các cảm biến này đo hơn 20 thông số quan trọng như pH, oxy hòa tan, nitrat, clorua, độ dẫn điện. Mỗi ngày, hệ thống tự động thay cảm biến cũ – tương tự như thay cuộn phim máy ảnh – giúp đạt độ chính xác của phòng thí nghiệm mà không cần bảo trì. Thiết bị được cấp năng lượng từ bộ phát điện thủy lực, cho phép hoạt động hoàn toàn độc lập quanh năm. Mô hình AI WaterForecast có thể phát hiện sớm ô nhiễm tới 72 giờ trước khi xảy ra, biến WaterSense thành công cụ then chốt trong bảo vệ hệ sinh thái nước. Dự án do nhà nghiên cứu Filippo Budny (Đại học Công nghệ Warsaw) phát triển.
“Năm nay chúng tôi nhận được nhiều đề xuất đa dạng và đổi mới, giải quyết những thách thức lớn nhất mà xã hội đang đối mặt. Ban giám khảo thực sự gặp khó khi chọn ra 20 dự án cuối cùng, và đã có nhiều tranh luận về những ý tưởng thực sự đột phá nhưng vẫn khả thi trên thị trường. Tất cả thí sinh đều có quyền tự hào về phát minh của mình. Tôi rất háo hức chờ xem ai sẽ chiến thắng!” – Robyn Coutts, Giám đốc Đổi mới và Triển khai của Dyson chia sẻ.
