‘Nigerian Modernism’ tại Tate Modern: khi một quốc gia viết lại luật chơi của nghệ thuật

Bước vào Tate Modern, thông điệp hiện ra ngay lập tức: chủ nghĩa hiện đại không chỉ là một mà là nhiều, và Nigeria là một trong những trung tâm của nó. Nigerian Modernism mở ra như một cuộc đối thoại, chứ không phải một dòng thẳng. Các chất liệu và thế hệ gặp gỡ nhau: gốm đối thoại với hội họa, in ấn gặp điêu khắc. Các nhà giám tuyển Osei Bonsu và Bilal Akkouche sắp đặt các tác phẩm như một điệu nhảy, phản chiếu tinh thần thử nghiệm của chính tác phẩm. Triển lãm trưng bày hơn 250 tác phẩm của hơn 50 nghệ sĩ, từ thập niên 1940 đến cuối thế kỷ 20. Những gì hiện ra không phải là một dòng chảy gọn gàng mà là một cuộc đối thoại không ngừng – nơi tự do, tưởng tượng và đấu tranh gặp gỡ nhau.

Khi Nigeria giành độc lập năm 1960, một thế hệ nghệ sĩ đã bắt đầu tạo ra ngôn ngữ hình ảnh mới, thách thức hệ thống thuộc địa và khẳng định niềm tự hào văn hóa. Triển lãm vẽ lại sự chuyển mình này, vừa là hành trình cá nhân, vừa là hành trình tập thể. Nó bắt đầu từ những năm 1940, khi làn sóng phi thực dân đầu tiên chớm nở, hệ thống giáo dục vẫn do Anh điều hành, và nhiều nghệ sĩ sang Anh học tập. Họ hấp thụ phương pháp châu Âu, nhưng mục tiêu của họ hướng về quê hương: đặt hình thức bản địa vào trung tâm, giành lại chủ quyền văn hóa, đưa nghệ thuật Nigeria vào câu chuyện hiện đại theo cách riêng.

Không gian triển lãm tràn đầy sinh khí. Hội họa, điêu khắc, in ấn được kết hợp cùng âm thanh của Lagos, theo danh sách nhạc do Peter Adjaye tuyển chọn. Những nhịp điệu gợi nhớ các câu lạc bộ đêm sôi động của thành phố, đồng thời nhắc đến những hành trình xuyên Đại Tây Dương đưa truyền thống từ cộng đồng người di cư trở lại Tây Phi. Từ những trở về đó, ra đời dòng nhạc highlife – vừa là ký ức, vừa là sáng tạo – một ngôn ngữ văn hóa vượt biên giới. Nghe nhịp điệu này trong bảo tàng, ta nhận ra chủ nghĩa hiện đại Nigeria không chỉ là dự án thị giác mà còn là dự án âm thanh và xã hội, đầy ý thức chính trị.

Đi qua triển lãm, người xem sẽ cảm nhận được vẻ đẹp từng vắng mặt trong cảnh quan văn hóa London. Trước đây, mối quan hệ giữa London và chủ nghĩa hiện đại châu Phi bị chi phối bởi thị trường nghệ thuật. Tại đây, các tác phẩm được giải phóng khỏi phòng đấu giá, xuất hiện như những câu chuyện, di sản và kết cấu của sự thuộc về. Các phòng trưng bày gần gũi, quen thuộc về màu sắc và nhịp điệu, vang vọng trong âm thanh – như lịch sử bị lãng quên nay đang tìm được tiếng nói của mình.

Hồi kết của triển lãm tập trung vào Uzo Egonu, nghệ sĩ sống nhiều năm tại Anh, với series Stateless People từ những năm 1980 được tái ngộ lần đầu sau bốn thập kỷ. Những hình tượng cô đơn – nhạc sĩ, nghệ sĩ, nhà văn – vừa là chân dung, vừa là nguyên mẫu, phản chiếu sự lưu đày và nỗ lực tìm kiếm chỗ đứng. Egonu chứng minh rằng chủ nghĩa hiện đại Nigeria không kết thúc cùng độc lập hay cuộc nội chiến – nó tiếp tục trong cộng đồng diaspora, trong sự ma sát giữa ký ức và lưu vong, trong hành động mang mảnh ghép quê hương vào những thế giới khác.