Suốt bảy thập kỷ qua, nghệ sĩ Nhật Bản Yayoi Kusama đã tạo ra một thế giới nghệ thuật hoàn toàn mới: vừa mê hoặc, vừa nhập vai, lại vừa đầy tính chơi đùa.
Trước khi nổi tiếng với các phòng gương và bí ngô chấm bi, Kusama là một cô bé sống ở vùng nông thôn Nhật Bản, mê mải nhìn những cánh đồng hoa như nhân lên vô tận, đến mức dường như nuốt chửng cô bé. Sinh năm 1929 tại Matsumoto trong một gia đình bảo thủ sở hữu đất đai, Kusama kể rằng cô thường thấy các hoa văn tràn khắp tường, sàn nhà, thậm chí cả cơ thể mình. Vẽ và sáng tác trở thành cách để tồn tại, dù mẹ cô thường xé bỏ các bức tranh, cho rằng đó là điều xấu hổ.
Những hình ảnh trong tâm trí không hề mờ nhạt mà càng trở nên ám ảnh, dẫn đến việc Kusama đắm mình trong lặp lại và triệt tiêu. Việc liên tục chấm bi, nhân bản hay phản chiếu hình dạng giúp cô làm chủ những gì dường như có thể cuốn mình đi, hòa mình vào một thực thể lớn hơn. Từ phòng vệ, nó trở thành động lực sáng tạo: sự lặp lại vừa là thôi thúc vừa là giải phóng; sự triệt tiêu vừa xóa bỏ chấn thương vừa mở ra thế giới mới. Nguyên lý này thể hiện trong mọi tác phẩm của cô, từ tranh Infinity Net đến các phòng gương, nơi người xem bị cuốn vào vòng tuần hoàn mê hoặc — bị mắc kẹt nhưng đồng thời được giải phóng, choáng ngợp nhưng cũng say mê — đúng như Kusama từng trải qua.
Hành trình đến New York và phong cách riêng
Năm 1958, Kusama đến New York để thoát khỏi những quy chuẩn cứng nhắc và giới nghệ thuật khép kín ở Nhật Bản. Được đào tạo theo kỹ thuật vẽ truyền thống nihonga, cô thấy các giới hạn này thật ngột ngạt, đặc biệt với một phụ nữ trẻ tạo ra những tác phẩm ám ảnh và bất an. Nhờ thư từ với Georgia O’Keeffe, cô xem New York như một phòng thí nghiệm nơi mọi thứ — quy mô, tính cấp tiến và khả năng hiển thị — đều có thể thực hiện.
Trong bối cảnh nghệ thuật chia rẽ giữa Chủ nghĩa Biểu hiện Trừu tượng với sự cuồng nhiệt mạnh mẽ và Chủ nghĩa Tối giản với nét lạnh lùng, Kusama mang đến thứ hoàn toàn riêng: ảo giác được thể hiện qua chấm bi và lưới, hoa văn ám ảnh thay thế cử chỉ anh hùng bằng sự lặp đi lặp lại. Nhà phê bình Donald Judd nhận ra cô từ chối triệt để trung tâm hay thứ bậc: nếu Pollock tung sơn, Kusama phủ kín canvas để “triệt tiêu” bản thân.
Sáng tạo ra ngoài studio
Thập niên 1960, giữa phản chiến Việt Nam, phong trào nữ quyền và giải phóng tình dục, Kusama tổ chức các “Happenings”: biểu diễn nude nơi công cộng, cơ thể được vẽ chấm bi — hay còn gọi là “dấu triệt tiêu”. Người tham gia trở thành những tác phẩm sống, xóa nhòa ranh giới giữa nghệ thuật và đời sống, chính trị và biểu diễn. Từ những tác phẩm châm biếm chủ nghĩa tư bản ở Wall Street đến sự kiện phản chiến 1969 Anatomic Explosion, Kusama dùng hội họa cơ thể để đối diện chiến tranh và chuẩn mực xã hội.
Đầu thập niên 1970, mệt mỏi và chưa được ghi nhận đúng mức, Kusama trở về Nhật. Năm 1977, cô tự nguyện nhập viện tâm thần ở Tokyo, nơi vẫn sống và sáng tác đến nay. Thay vì rút lui, nơi đây trở thành nền tảng cho sự hồi sinh nghệ thuật giai đoạn sau. Từ đây, cô tạo ra tranh, điêu khắc và sắp đặt quy mô công nghiệp, đồng thời viết thơ và tiểu thuyết. Bệnh viện trở thành điểm neo: nơi Kusama biến thôi thúc riêng tư thành công trình công cộng.
Kusama lấy cảm hứng từ nihonga Nhật Bản, các họa sĩ siêu thực châu Âu như Joseph Cornell, và các đồng nghiệp Mỹ như Claes Oldenburg hay Andy Warhol (cô từng cho rằng Warhol vay mượn ý tưởng của mình). Các nghệ sĩ Louise Bourgeois, Tracy Emin, Damien Hirst và Sarah Lucas đều chịu ảnh hưởng từ cách cô kết hợp ám ảnh, tình dục và lặp lại. Các sắp đặt nhập vai hiện đại của Carsten Höller, teamLab hay Rain Room của Random International cũng mang dấu ấn không thể nhầm lẫn của cô.
Những tác phẩm tiêu biểu
Infinity Nets (1958–): đánh dấu sự xuất hiện của Kusama ở New York. Canvas phủ những nét cọ nhỏ, lặp đi lặp lại tạo thành mạng lưới vô tận. Tác phẩm vừa là ảo giác vừa là ám ảnh.
Narcissus Garden (1966): trình diễn tại Venice Biennale với 1.500 quả cầu gương trên cỏ. Kusama mặc kimono vàng, bán chúng cho khách tham quan, vừa gây sốc vừa phê phán nghệ thuật thương mại.
Infinity Mirror Rooms (1965–nay): phòng gương đầu tiên, Phalli’s Field, chứa hàng trăm tác phẩm mềm chấm bi, nhân lên vô tận. Các phòng sau dùng đèn LED, nước, đèn lồng, nhưng tinh thần vẫn giữ nguyên: hòa nhập, nơi bản ngã tan vào phản chiếu. Du khách có thể trải nghiệm tại The Broad, Los Angeles hoặc bảo tàng Yayoi Kusama ở Tokyo.
Pumpkin (1990–): bí ngô, từ tranh vẽ thời thơ ấu đến điêu khắc, là biểu tượng dễ nhận biết nhất của cô. Vừa là chân dung vừa là bùa hộ mệnh, màu vàng-đen, gắn với yếu tố dân gian Nhật Bản, tạo sự cân bằng cho những ảo giác của Kusama.
Di sản và ảnh hưởng
Kusama tồn tại vì cô không tách cá nhân khỏi chính trị. Chấm bi không chỉ là trang trí mà là hành động triệt tiêu; gương không chỉ là cảnh tượng mà là ẩn dụ cho xã hội nơi danh tính nhân lên và tan biến. Cô kết nối ám ảnh vô tận của hiện đại với văn hóa lặp lại, thị giác và lo lắng ngày nay.
Ở tuổi gần 90, Kusama được tôn vinh khắp thế giới, triển lãm hút kỷ lục khách tham quan, hợp tác với thời trang và thiết kế biến các hoa văn thành thương hiệu toàn cầu. Nếu trước đây các Happenings gây chấn động, thì nay Kusama hiện diện bên trong các định chế, biến bảo tàng thành trải nghiệm tập thể.
Trung tâm mọi thứ là một nghệ sĩ đã dành bảy thập kỷ biến ảo giác thành hình thức, chứng minh rằng tầm nhìn riêng tư có thể trở thành trải nghiệm chung. Chấm bi, lưới, bí ngô và gương của Kusama vừa vui tươi, vừa ám ảnh, vừa lạ lùng vô tận. Trong thế giới của cô, vô tận không phải trừu tượng mà là một căn phòng bạn có thể bước vào — và có thể không muốn rời đi.
